ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 05

Депрессиянинг асосий симптомлари

Белгини таниш, унинг маъносини аниқлаштириш ва бутун манзарада баҳолаш
МКБ-10—
01

Умумий маълумот

Депрессия белгиларини санаб чиқиш осон; беморда айнан нима ўзгарганини тушуниш эса диққат талаб қилади. «Уйқум йўқ», «ҳолим йўқ» ва «фикрим ишламаяпти» деган гаплар бир нечта клиник ҳолатда учрайди. Симптомни аниқлаш унинг сабабини автоматик аниқлаш дегани эмас.

Бу боб белгиларнинг клиник мазмунини очади. Кейинги бобда уларнинг синдромга бирлашиши ва оғирлик даражаси ёритилади. Ҳозирги мақсад бемор айтган иборани тайёр ёрлиққа айлантириш эмас, уни тўғри тушуниш ва аниқ ҳужжатлаштиришдир.

02

Асосий ва қўшимча белгилар

МКБ-10 депрессив эпизодини баҳолашда тушкун кайфият, қизиқиш ёки завқнинг йўқолиши ва энергия камайиши асосий ўрин тутади. Бошқа эмоционал, когнитив, танавий ва хулқий белгилар билан бирга клиник манзара шаклланади. Тўлиқ мезонлар танланган тасниф нашри бўйича қўлланади. [5.1]

МКБ-10, DSM ва скрининг сўровномасининг симптом саноғини бир-бирига қўшиб, янги мезон ясамаймиз. Ҳар бир белги бор-йўқлигидан ташқари унинг давомийлиги, интенсивлиги, аввалги ҳолатдан фарқи ва фаолиятга таъсири ўрганилади. NICE ҳам баҳолашни фақат симптомлар сонига чекламасликни таъкидлайди. [5.2]

03

Ҳар бир симптомга тўрт савол

  • Бемор буни ўз сўзи билан қандай тасвирлаяпти?
  • Қачон бошланган, қанча ва қай тарзда давом этяпти?
  • Кундалик ҳаётда қандай аниқ ўзгариш келтирган?
  • Бошқа руҳий, тиббий, дори ёки моддага боғлиқ изоҳ борми?

Қуйидаги саволлар ва мисоллар китоб учун тузилган таълимий ишланма. Улар валидланган шкала ёки расмий мезонларнинг сўзма-сўз таржимаси эмас.

04

Фақат қайғу эмас

Бемор ҳолатини «хафаман», «кўнглим бўш», «ичимда ҳеч нарса йўқ», «ҳамма нарса безовта қилади» деб тасвирлаши мумкин. Тушкунликни фақат йиғлаш билан қидириш баъзи беморларнинг қийинчилигини ўтказиб юбориши мумкин. Жиззакилик ёки ҳиссий бўшлиқ ҳам клиник суҳбатда аниқлаштирилади. [5.3]

Шикоят одатий ҳолатдан фарқ қиладими? Куннинг қайси қисмида? Ёқимли воқеа бўлганда ўзгарадими? Бемор ички азобни қандай сезади? Бу саволлар симптомни аниқлаштиради, аммо бир жавобнинг ўзи депрессиянинг «эндоген» ёки «реактив» турини исботламайди.

05

Кайфият реактивлиги

Яхши хабарга қисқа жонланиш депрессия йўқлигини англатмайди. Аксинча, реакция сезилмагани ҳам ўз-ўзидан оғирлик ёки муайян биологик сабабнинг исботи эмас. Бир қабулдаги ташқи ифода билан беморнинг ҳафталар давомидаги кечинмаси солиштирилади.

06

Хавотир ва жиззакилик

Хавотир депрессияга қўшилиши, алоҳида бузилиш бўлиши ёки бошқа ҳолатга боғлиқ бўлиши мумкин. Унинг мазмуни, давомийлиги, танавий белгилар ва қочиш хулқи сўралади. «Хавотир бор» деган фактнинг ўзи F41.2ни англатмайди.

Жиззакиликда беморнинг аввалги хулқидан фарқ, уйқу, энергия, моддалар ва дори таъсири ҳам баҳоланади. Айниқса ўсмирда жаҳл ёки мулоқотдан қочишни фақат «тарбиясизлик» деб аташ нотўғри; лекин бу белгининг ўзи ҳам депрессия ташхиси эмас.

07

Ўқув мисоли

Бемор йиғламайди, қабулга пухта кийиниб келади, аммо «ишга боришдан олдин бир соат ўзимни мажбурлайман» дейди. Ташқи кўриниш сақлангани ички қийинчиликни рад этмайди. Ҳиссий баён, фаолият ва вақт динамикаси бирга қайд этилади.

Қайғу, маданий мотам ифодаси ва депрессив эпизод ўзаро таққосланади. Йўқотиш воқеаси борлиги эпизодни истисно қилмайди; қайғунинг ўзига автоматик касаллик ёрлиғи қўйилмайди.

08

Қизиқиш ва завқни ажратиб сўраш

Анедония — аввал завқ берган фаолиятдан завқ олиш камайиши ёки йўқолиши. Клиник суҳбатда фаолиятга қизиқиш, уни кутиш ва бажариш пайтидаги ҳислар алоҳида аниқлаштирилиши мумкин. Бу амалий тафсилотлар мустақил ташхис эмас.

«Аввал нимадан завқ олардингиз?», «Ҳозир шу ишни бошлашга хоҳиш борми?», «Бошласангиз, жараёндан завқ сезасизми?» каби саволлар биргина «қизиқиш йўқми?»дан кўпроқ маълумот беради. Имконият йўқлиги билан завқ йўқлигини ажратиш керак: инсон пул ёки вақт йўқлиги учун дам олишга чиқмаётган бўлиши мумкин.

09

Апатия анедонияга айнан тенг эмас

Апатияда ташаббус ва мақсадли фаоллик камайиши кўзга ташланиши мумкин. Бемор фаолиятни бошлаши қийин, аммо бошлаганда маълум завқ сезиши мумкин. Бошқа бемор эса вазифаларни бажаради, лекин ҳеч қандай қониқиш олмайди. Иккаласини бир хил «хоҳиши йўқ» ибораси билан ёзиш фарқни йўқотади.

10

Энергия пасайиши ва чарчоқ

«Ҳолим йўқ»ни аниқлаштиришда уйқучанлик, жисмоний кучсизлик, тез толиқиш, оғриқ ва мотивация қийинлиги ажратилади. Оддий ишдан кейинги чарчоқ билан аввалги имкониятга нисбатан кескин пасайиш фарқланади. Дам олишдан кейинги ҳолат ҳам сўралади.

Уйқу етишмаслиги, тиббий касаллик, дори седацияси ёки модда таъсири чарчоққа ҳисса қўшиши мумкин. Бу сабаблар борлиги депрессияни инкор қилмайди, аммо текширувсиз барча чарчоқни депрессияга ёзиш мумкин эмас. [5.3]

11

Клиник ёзув намунаси

«Бемор аввал ёқтирган боғ ишларини бошлашга қийналишини, бошлаганда ҳам завқ сезмаслигини айтади; сўнгги ойда иш ҳажми камайган». Бу «дофамини кам» деган далилсиз биокимёвий хулосадан аниқроқ. Симптомдан индивидуал медиатор даражасини ўлчаб бўлмайди.

12

Уйқу шикоятини қисмларга ажратиш

Уйқуга кетиш қийинлиги, тунги уйғониш, эрта уйғониш, кўп ухлаш ва тикланмаганлик ҳисси алоҳида сўралади. Ётоқда узоқ ётиш ҳақиқатан узоқ ухлаш дегани эмас. Уйқу вақти, сменали иш, кундузги мизғиш, кофеин ва бошқа воситалар ҳисобга олинади.

Уйқусизлик депрессияга хос ягона белги эмас. Хавотир, оғриқ, уйқу билан боғлиқ нафас бузилиши ва бошқа омиллар ҳам баҳоланади. Эрта уйғонишнинг ўзи меланхолик ёки «эндоген» депрессияни тасдиқламайди.

Уйқуга эҳтиёжнинг камайиши билан ухлашни истаб ухлай олмаслик фарқ қилади. Кам ухлаб ҳам ғайриоддий тетиклик ва фаоллик бўлса, биполяр ёки моддага боғлиқ контекст текширилади. Бунда фақат бир кечага таяниб хулоса қилинмайди.

13

Иштаҳа ва вазн

Депрессияда иштаҳа камайиши ҳам, ортиши ҳам мумкин. Нима ўзгаргани, қанча вақтдан бери ва вазн ҳақида объектив маълумот бор-йўқлиги аниқланади. Овқат топиш қийинлиги, кўнгил айниши, оғриқ, овқатланиш бузилиши ёки дори таъсири билан боғлиқ ўзгаришлар ҳам текширилади. [5.3]

«Озиб кетдим» деган гапни аниқ ўлчовсиз килограммга айлантирмаймиз. Сувсизланиш, овқат-сувдан воз кечиш ёки жисмоний ҳолат ёмонлашиши бўлса, симптом саноғидан олдин хавфсизлик ва тиббий эҳтиёж баҳоланади.

14

Жинсий қизиқиш

Жинсий хоҳиш ва қониқишдаги ўзгаришлар ҳурмат билан, беморга қулай шароитда сўралади. Муносабатлар, оғриқ, гормонал ва тиббий омиллар, дорилар ва шахсий контекст аҳамиятли. Бу шикоятни автоматик депрессия ёки фақат дори ножўя таъсири деб белгиламаймиз.

Уйқу ёки иштаҳа яхшиланиши муҳим натижа, аммо кайфият, завқ ва фаолият тўлиқ тикланганини ўз-ўзидан исботламайди. Симптомлар турли тезликда ўзгариши мумкин.

15

Когнитив қийинчиликлар

Бемор «ўқиганимни тушунмайман», «бир қарорга келолмайман», «эсдан чиқаряпман» деб айтиши мумкин. Диққат, хотирадан маълумотни чақириш, фикрлаш суръати ва қарор қабул қилиш бир хил функция эмас. Қайси вазифада қийналаётгани аниқ мисол билан сўралади.

Руминация диққатни банд қилиши мумкин: бемор ишга ўтирар экан, бир салбий воқеа ҳақида қайта-қайта ўйлайди. Бошқа беморда уйқу етишмаслиги ёки дори седацияси устун. Клиник баҳолашда бу омиллар солиштирилади, лекин ҳар бир когнитив шикоятга тайёр ягона сабаб қўйилмайди.

Янги ёки кучайиб бораётган когнитив ўзгаришни «депрессиядан» деб ёпиб қўйиш мумкин эмас. Тиббий ва неврологик дифференциал баҳолаш, аввалги даража ва қўшимча маълумот зарур бўлиши мумкин.

16

Психомотор секинлашиш

Нутқ, жавоб суръати ва ҳаракатларда секинлашиш кузатилиши мумкин. Беморнинг субъектив «секинман» баёни билан шифокор кузатган ҳаракат алоҳида қайд этилади. Дори, оғриқ ёки неврологик касалликнинг таъсири ҳам ҳисобга олинади.

17

Ажитация

Ички безовталик, ўтириб туриш ёки безовта юриш билан кечиши мумкин. Буни акатизия, кучли хавотир, модда таъсири ёки аралаш аффектив манзарадан ажратиш керак. Дори қачон бошлангани ва ҳаракат қилиш эҳтиёжи қандай сезилиши сўралади.

18

Қисқа мисол

Бемор «фикрим секин» дейди, лекин суҳбатда тез гапиради ва безовта юради. Бу қарама-қаршиликни хатодек ўчирмаймиз: субъектив когнитив қийинчилик ва мотор безовталик бирга мавжуд бўлиши мумкин. Кейинги баҳолаш айнан шу икки маълумотни тушунтириши керак.

Мутизм, ступор ёки кататоник белгиларни оддий секинлашишга тенглаштирмаймиз. Бундай ҳолатларда 4-бобдаги мақсадли кўрик ва шошилинч тиббий эҳтиёжларга эътибор қайтилади.

19

Ўзини баҳолашдаги ўзгариш

Бемор муайян хатодан хафа бўлиши ёки бутун шахсини қадрсиз деб ҳисоблаши мумкин. «Хато қилдим» билан «мендан ҳеч қандай фойда йўқ» бир хил клиник мазмун эмас. Фикр қанча вақтни эгаллаши, фаолият ва муносабатларга таъсири ҳам сўралади.

Айбдорлик реал воқеага номутаносиб кучайиши мумкин. Васвасали даражадаги ишончни эса оддий пушаймонликдан ажратиш учун ишончнинг қатъийлиги, далилларга муносабат, маданий контекст ва бошқа психотик белгилар баҳоланади. Беморни баҳс билан «тузатиш» суҳбатнинг мақсади эмас.

20

Умидсизлик

«Ҳеч нарса ўзгармайди» деган фикр беморнинг келажак ҳақидаги тасаввурини ифодалайди. Унинг нимага таянаётгани, олдинги салбий тажриба ва ҳозирги ёрдамни қабул қилиш имкони сўралади. Шифокор ёлғон кафолат бермасдан, мавжуд ёрдам ва кейинги аниқ қадамни муҳокама қилади.

21

Ўлим ва ўзини шикастлаш фикрлари

«Уйғонмасам эди» каби пассив ўлим истаги ҳам клиник эътибор талаб қилади. Унинг борлигидан автоматик яқин ният хулосаси чиқарилмайди, лекин «режаси йўқ экан» деб мавзу ёпилмайди. Ҳозирги фикр, ният, режа, аввалги ҳолатлар, қўллаб-қувватлаш ва хавфсизлик алоҳида баҳоланади.

Бир симптом ёки шкала балли келажак суицидини ишончли башорат қилмайди. Хавф динамик ва индивидуал баҳоланади; ёрдамга кириш фақат баллга боғланмайди. Яқин хавф бўлса, шошилинч тиббий ёрдам кечиктирилмайди. [5.4]

22

Ўқув мисоли

Икки бемор ҳам «мендан фойда йўқ» дейди. Биринчиси бу фикрни шубҳа билан муҳокама қила олади, иккинчиси қатъий, ғайриоддий айбдорлик ишончи ва хавфли ниятни айтади. Бир хил ибора бир хил оғирлик ёки психоз даражасини англатмайди. Фикрнинг мазмуни билан бирга унинг шакли ва хавфсизлик аҳамияти баҳоланади.

23

Оғриқ ва бошқа танавий белгилар

Бош оғриғи, мушакларда оғриқ, ҳазм қийинчилиги, чарчоқ ёки юрак уришини сезиш руҳий қийинчилик билан бирга келиши мумкин. Лекин бу шикоятлар «фақат хаёлда» дегани эмас. Тиббий сабаблар, хавфли белгилар, аввалги текширув ва ҳозирги ўзгариш баҳоланади.

Оғриқ депрессияга ҳисса қўшиши, депрессия эса оғриқ билан яшашни қийинлаштириши мумкин. Бундай ўзаро таъсир бир томонни инкор қилишга асос бермайди. Депрессия ташхиси янги жисмоний шикоятни текширмаслик учун рухсат эмас. [5.3]

24

Соматик синдромни адаштирмаслик

МКБ-10даги «соматик синдром» муайян депрессив белгилар тўпламини ифодалайди. У ҳар қандай танавий шикоят ёки соматик касалликнинг синоними эмас. Шунинг учун «боши оғрийди, демак соматик синдром бор» деган хулоса қилинмайди. [5.1]

25

Ҳамроҳ симптом асосий ташхисга тенг эмас

Хавотир, жиззакилик, диссоциацияга ўхшаш кечинма, уйқусизлик ёки оғриқ клиник манзарани бойитади. Улар депрессияга қўшилганми, алоҳида бузилишми ёки бошқа ҳолатнинг белгисими, аниқланади. Барча симптомни битта ташхисга зўрлаб сиғдириш шарт эмас.

26

Медиатор ҳақида хулоса чегараси

Анедонияни кўриб «дофамин аниқ паст», хавотирни кўриб «серотонин кам» деб ёзиш клиник далилдан ортиқ даъводир. Нейробиологик моделлар симптомларни ўрганишга ёрдам беради, аммо оддий интервью индивидуал медиатор миқдорини ўлчамайди. Даволаш танлови ҳам битта симптомни битта медиаторга боғлаш билан ҳал қилинмайди.

27

Бир симптомни икки марта санамаслик

Масалан, «кучим йўқ», «тез чарчайман» ва «ишга мажбурлайман» учта мустақил мезон бўлмаслиги мумкин. Қайси тасниф ёки шкала қўлланаётган бўлса, ўша тизимдаги таърифлар асосида баҳоланади. Клиник тавсиф бой бўлиши мумкин, аммо симптом саноғи сунъий кўпайтирилмайди.

28

“Яхшиман”ни аниқлаштириш

Беморнинг умумий баҳоси муҳим, лекин қайси соҳада ўзгариш бўлгани сўралади. Уйқу яхшиландими? Завқ қайтдими? Ўзини айблаш камайдими? Иш ёки муносабатларда имконият кенгайдими? Бир соҳадаги натижа бошқалари тўлиқ тикланганини билдирмайди.

Биринчи қабулда танланган аниқ мисоллар кейинги учрашувда солиштирилади. «Аввал дўконга чиқолмасдим, ҳозир чиқяпман, лекин завқ ҳали йўқ» деган жавоб оддий «балл камайди»дан кенгроқ маълумот беради.

29

Ишчи симптом ёзуви

Ҳар бир асосий симптом учун: бемор ибораси; бошланиш ва давомийлик; интенсивлик; ҳаётга таъсир; муқобил изоҳлар; кейинги қабулдаги ўзгариш қайд этилади. Бу китобнинг амалий ёзув шакли, валидланган янги шкала эмас.

30

1-кейс. Уйқу яхшиланди, завқ тикланмади

Бемор аввалгидан яхши ухлаётганини, аммо болалари билан ўйнаганда қувонч сезмаётганини айтди. Фақат уйқу яхшиланишига таяниб тўлиқ ремиссия дейишга асос йўқ. Қолган симптомлар ва функционал тикланиш баҳоланади.

31

2-кейс. Кўп ухлаш ва чарчоқ

Бемор кундузи ҳам ухлайди ва кучсизликдан шикоят қилади. Депрессия билан бирга уйқу режими, нафас бузилиши эҳтимоли, дорилар, моддалар ва тиббий ҳолат кўриб чиқилади. Кўп ухлашнинг ўзи «атипик депрессия» ташхисини тайёр қилмайди.

32

3-кейс. Безовталик даво фонида кучайди

Бемор янги дори бошланганидан кейин ўтириб туриш ва ички тинчсизлик кучайганини айтади. Уни текширмасдан «депрессия оғирлашди» ёки «албатта акатизия» деб якунлаш мумкин эмас. Дори вақт чизиғи, ҳаракат эҳтиёжи, кайфият, уйқу ва хавфсизлик қайта баҳоланади.

Ушбу уч мисол шартли таълимий кейслардир. Улардан дори бошлаш, дозани ўзгартириш ёки тўхтатиш схемаси чиқарилмайди.

33

Симптомдан синдромга

Бир белги депрессияни тасдиқламайди ва унинг сабабини тўлиқ тушунтирмайди. Асосий белгилар, ҳамроҳ симптомлар, давомийлик, кечиш ва фаолиятга таъсир бирга баҳоланади. Беморнинг ўз сўзи, шифокор кузатуви ва клиник талқин бир-биридан ажратилади.

Кейинги 6-бобда симптомлар депрессив синдромга қандай бирлашиши, енгил, ўртача ва оғир ҳолатни баҳолаш ҳамда оғирлик билан хавфни нега бир хил деб бўлмаслиги ёритилади.

34

Ўзини текшириш учун саволлар

  • Қизиқиш йўқлиги, завқ камайиши ва фаолиятга имконият йўқлигини қандай ажратамиз?
  • Уйқусизлик билан уйқуга эҳтиёж камайиши ўртасида қандай фарқ бор?
  • Чарчоқ, апатия ва психомотор секинлашишни нима учун бир тушунча қилмаймиз?
  • Қайси ҳолатда айбдорликни психотик ишонч эҳтимоли учун текширамиз?
  • Танавий шикоят нега МКБ-10 соматик синдромини автоматик тасдиқламайди?
  • Уйқу яхшиланган бўлса ҳам, яна қайси натижаларни баҳолаш керак?
35

Манбалар

5.1. WHO. The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders. Diagnostic criteria for research. Geneva, 1993. F32 бўлими. Асосий белгилар ва соматик синдром тушунчаси. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

5.2. NICE. Depression in adults: treatment and management. NG222, 1.2.6–1.2.7. Симптом, давомийлик, кечиш ва функционал таъсирни комплекс баҳолаш. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

5.3. NIMH. Depression. Signs and symptoms; diagnosis; clinical presentations. Эмоционал, когнитив ва танавий белгилар ҳақида таълимий материал. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression

5.4. NICE. Self-harm: assessment, management and preventing recurrence. NG225, 1.6-бўлим. Хавфни башорат қилиш воситалари чекловлари. https://www.nice.org.uk/guidance/ng225/chapter/recommendations

Манбалар текширилган сана: 7 ноябрь 2026. Боб клиник таҳрир учун ишчи қўлёзма. Саволлар ва кейслар таълимий ишланма; расмий мезонларнинг тўлиқ таржимаси ёки алоҳида бемор учун ташхис ва даволаш кўрсатмаси эмас.

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.