ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 07

Суицид хавфи ва шошилинч баҳолаш

Хавфни рақамга эмас, амалий ёрдам режасига айлантириш
МКБ-10—
01

Умумий маълумот

Депрессия билан ишлашда суицид ҳақида сўраш қўшимча ёки охирги вазифа эмас. Беморнинг хавфсизлиги биринчи учрашувданоқ клиник баҳолашга киради. Шу билан бирга, ҳар бир депрессияни автоматик суицид билан тенглаштириш ҳам нотўғри. Мақсад беморни қўрқитиш эмас, унинг кечинмаларини яширмасдан айта оладиган муҳит яратиш ва аниқ эҳтиёжни билишдир.

Бу боб мутахассис учун таълимий қўлланма. У муайян беморни масофадан хавфсиз деб баҳолаш воситаси эмас. Ўткир хавф аниқланганда маҳаллий шошилинч ёрдам тартиби, муассаса протоколи ва амалдаги ҳуқуқий талабларга мувофиқ ҳаракат қилинади. Тасниф кодини тугаллаш ёки шкала баллини ҳисоблаш хавфсизлик чораларини кечиктирмаслиги керак.

02

Суҳбатни қандай очиш мумкин?

Беморга саволнинг сабаби оддий тилда тушунтирилади: «Кучли тушкунликда баъзи одамларда яшаш қийин ёки кераксиздек туюлади. Сизда шундай фикрлар бўляптими?» Кейин жавобга қараб тўғридан-тўғри ва ҳукмсиз саволлар берилади. Бундай суҳбат танбеҳ, ҳайрат ёки ваъз билан давом эттирилмаслиги керак.

«Бундай нарсани ўйламайсиз-а?» деган йўналтирувчи савол беморни инкор қилишга ундайди. «Болаларингизни ўйласангиз бўлмайдими?» деган гап эса айбдорликни кучайтириши мумкин. Беморнинг яшашга боғлаб турувчи муносабатлари муҳим, аммо уларни уялтириш қуролига айлантириш мумкин эмас.

Махфийликнинг чегараси ҳам олдиндан тушунтирилади: одатда айтилган маълумот сир сақланади, бироқ бевосита жиддий хавфда хавфсизлик учун зарур шахслар ёки хизматлар жалб қилиниши мумкин. Бу бемордан яширинча ҳамма маълумотни тарқатиш ҳуқуқини бермайди. Зарур, мутаносиб ва маҳаллий тартибга мувофиқ маълумот алмашилади.

03

Фикр, ният ва ҳаракатни фарқлаш

Яшашдан чарчаш ёки уйғонмасликни исташ каби пассив ўлим фикри ҳам эътибор талаб қилади. Фаол суицид фикрида одам ўз ҳаётини тугатиш ҳақида ўйлайди. Ният — шундай ҳаракат қилишга мойиллик ёки қарорнинг даражаси; режа эса фикрнинг муайянлашганлигини англатади. Булар қатъий кетма-кет зина эмас: ҳолат тез ўзгариши мумкин.

Шифокор фикрнинг қачон бошлангани, қанчалик тез-тез ва узоқ келиши, уни тўхтатиш мумкинлиги, ҳозирги ният ва тайёргарлик бор-йўқлигини баҳолайди. Хавфли воситаларга етишиш имкони хавфсизлик нуқтаи назаридан сўралади, аммо суҳбатда усулни ўргатадиган тафсилотлар берилмайди. Илгариги уринишлар, яқиндаги ўзини жароҳатлаш ва қутқарилиш шароити ҳам клиник аҳамиятга эга. [7.1]

Ўзини жароҳатлашнинг ҳар бир ҳолати суицид нияти билан бўлмайди. Бироқ ният бўлмагани кейинги хавфни йўққа чиқармайди. Беморнинг ўша вақтдаги мақсади, ҳозирги ҳолати, танавий шикаст ва такрорланиш шароити алоҳида баҳоланади. «Эътибор учун қилган» деган тамға ёрдамни камайтиришга асос эмас.

04

Хавфни кучайтириши мумкин бўлган ҳолатлар

Ўткир умидсизлик, чидамсиз руҳий азоб, кескин ажитация, оғир уйқусизлик, психотик кечинмалар, мастлик ёки моддадан чиқиш, яқиндаги йўқотиш ва ижтимоий ажралиш суҳбатда алоҳида ўрганилади. Илгариги суицид уриниши муҳим тарихий маълумотдир. Лекин бир омилнинг борлиги натижани олдиндан аниқ айтиб бермайди.

Оилавий зўравонлик, таҳқир, қарз, ҳуқуқий муаммо ёки ишдан айрилиш беморнинг келажакни қандай кўраётганига таъсир қилиши мумкин. Бундай маълумотни фақат «стресс бор» деб умумлаштириш етарли эмас. Қайси вазият бугун кучайган, бемор нимадан қўрқяпти ва қайси ёрдам унинг оғирлигини камайтиради, аниқлаштирилади.

Психозда таҳдид қилувчи ёки буйруқ берувчи овозлар, айбдорлик ёки ҳалокат ҳақидаги қатъий ишончлар хавф манзарасини ўзгартиради. Шифокор бемор бу кечинмаларга қандай муносабатда экани ва уларга амал қилиш эҳтимолини баҳолайди. Психотик мазмунни оддий «ёмон фикр» деб қолдириш мумкин эмас.

05

Ҳимоя омиллари нимага хизмат қилади?

Яқин инсон билан боғланиш, болаларга масъулият, шахсий қадриятлар, келажак режаси, ёрдам сўрай олиш ва даволашга ҳамкорлик хавфсизликни ташкил қилишда муҳим ресурслардир. Лекин «оиласи бор» ёки «диндор» деган битта фактдан хавф йўқ деган хулоса чиқмайди. Ҳимоя омилининг ҳозир ҳақиқатан ишлаётгани текширилади.

Масалан, беморнинг оиласи бор, аммо улар билан қаттиқ можарода бўлиши мумкин. Телефонда кўп таниши бор, аммо қийин пайтда қўнғироқ қиладиган бирор ишончли инсонни айта олмаслиги мумкин. Аксинча, битта ишончли яқин билан олдиндан келишилган алоқа амалий қўллаб-қувватлашга айланиши мумкин.

06

Шкала эмас, клиник хавф формуляцияси

NICE ўзини жароҳатлашдан кейин шкалаларни келажак суицидини башорат қилиш, ёрдам бериш ёки чиқариш қарорини белгилаш учун ишлатмасликни тавсия қилади. «Паст, ўрта, юқори» каби умумий тоифалар ҳам батафсил психосоциал баҳолаш ўрнини босмаслиги керак. [7.2]

Формуляцияда тўрт нарса бирлашади: узоқ муддатли заифликлар, ҳозирги кучайтирувчи вазият, мавжуд ресурслар ва яқин вақтда вазиятни ўзгартириши мумкин бўлган воқеалар. Масалан, бемор бугун ҳамкор, аммо эртага ёлғиз қолиши ёки муҳим суд жараёни бўлиши мумкин. Шу маълумот режага киритилмаса, бугунги суҳбат етарли бўлмайди.

Хавф формуляцияси «нима бўлиши аниқ» деган башорат эмас. У «ҳозир нима хавотир уйғотяпти, нимани ўзгартира оламиз ва қандай кузатамиз?» деган асосланган клиник жавобдир. Ноаниқликни яширмай ёзиш сифат белгиси ҳисобланади.

07

Қачон шошилинч ҳаракат керак?

Ҳозирги фаол ният, тайёргарлик, ўз хавфсизлигини сақлай олмаслик, оғир психоз ёки ҳуш/хулқ назоратини бузувчи интоксикация шошилинч мутахассис баҳосини талаб қилиши мумкин. Яқиндаги уриниш ёки танавий зарарда соматик ёрдам ҳам кечиктирилмайди. Кузатув ва транспорт режаси беморнинг реал эҳтиёжига мос бўлиши керак.

Бевосита хавфда беморни шунчаки «уйга бориб дам олинг» деб ёлғиз жўнатиш тўғри эмас. Хавфсиз муҳит, масъул ходим, зарур бўлса яқин шахс ва тегишли хизмат билан бевосита боғланиш ташкил қилинади. «Йўлланма бердим» билан «ёрдамга етиб бориши таъминланди» бир хил натижа эмас.

Онлайн қабулда шифокор беморнинг ҳозирги жойлашуви ва зарур бўлса маҳаллий ёрдамни қандай чақиришни билиши муҳим. Алоқа узилиши мумкинлиги олдиндан ҳисобга олинади. Онлайн формат клиник хавфга мос келмаса, юзма-юз шошилинч баҳолашга ўтиш режаси тузилади; масофадан назорат қила олиш ҳақида асоссиз ваъда берилмайди.

08

Биргаликда хавфсизлик режаси

Хавфсизлик режаси бемор билан тушунарли ва амалга ошадиган шаклда ёзилади. У шахсий огоҳлантирувчи белгиларни таниш, ўзини босишга ёрдам берадиган хавфсиз амаллар, чалғитиш ва қўллаб-қувватлаш учун одамлар, мутахассис билан алоқа ва зарур ҳолда шошилинч ёрдамга мурожаат қилиш йўлини қамрайди. Хавфли воситаларга етишишни чеклаш ҳам келишилади. [7.1; 7.2]

Бу «ўзимга зарар етказмайман» деган ваъда ёки имзо эмас. Ваъда беморнинг кейинги ҳолатини кафолатламайди ва шифокор масъулиятини бекор қилмайди. Режа бемор тушунадиган тилда, топиш осон жойда сақланади; ундаги одамлар ҳақиқатан алоқага чиқиши мумкинлиги текширилади.

09

Таълимий мисол ва ҳужжатлаштириш

Шартли бемор «ҳозир ниятим йўқ» дейди, аммо кеча қаттиқ мастликда ўзини жароҳатлаган, бугун уйга ёлғиз кетмоқчи. Фақат ҳозирги инкорга таяниб хулоса қилинмайди. Кечаги воқеа, мастлик, қайта ичиш эҳтимоли, яқин инсоннинг имкони ва танавий аҳвол биргаликда баҳоланади. Зарур ёрдамни ташкил қилиш инкорни шубҳа остига олиш учун эмас, ўзгарувчан вазиятни ҳисобга олиш учун керак.

Ёзувда беморнинг муҳим ибораси, жорий фикр/ният, олдинги ҳаракатлар, психоз ва моддалар, ресурслар, қабул қилинган қарор сабаби, ким билан келишилгани ҳамда кейинги алоқа режаси бўлади. «Суицид йўқ» деган икки сўз тўлиқ баҳони акс эттирмайди. Бироқ ортиқча, вазифага алоқасиз шахсий тафсилотларни ҳам йиғиш шарт эмас.

10

Бемор инкор қилганда суҳбат тугайдими?

Суицид фикрини инкор қилиш муҳим маълумот, аммо у бутун баҳонинг ўрнини босмайди. Бемор ҳақиқатан бундай фикрда бўлмаслиги мумкин; баъзан эса уялиш, қўрқув, ишончсизлик ёки мажбурий ётқизилишдан хавотир туфайли очиқ гапиролмайди. Мутахассис инкорни автоматик ёлғон деб ҳам, мутлақ кафолат деб ҳам қабул қилмайди. Суҳбатнинг сифати, клиник ҳолат ва бошқа маълумотлар бирга кўрилади.

Агар беморнинг гапи билан яқиндаги ҳаракати ўртасида фарқ бўлса, бу айбловсиз очилади: «Ҳозир бундай фикр йўқлигини эшитдим. Кечаги воқеа эса хавотир уйғотяпти; ўша пайтда нима бўлганини тушунсак». Бундай ёндашув беморнинг ҳозирги сўзини ҳурмат қилади ва ўтмишдаги муҳим маълумотни йўқотмайди. Суҳбатни терговга айлантириш ишончни камайтириши мумкин.

11

Вақт горизонти ва кутилган ўзгаришлар

Хавф баҳоси сана ва вазиятга боғлиқ. Қабулда ёнида яқини бор бемор кечқурун ёлғиз қолиши мумкин. Яқин кунларда ишдан бўшатилиш, муносабатдаги узилиш, суд, туғруқдан кейинги уйқусизлик ёки моддага қайтиш хавфи бўлиши мумкин. Мутахассис келажакни башорат қилмайди, аммо олдиндан маълум бўлган қийин вазиятни режага кирита олади.

Қайта алоқа вақти шу эҳтиёжга мос белгиланади. Ҳамма беморга бир хил узоқ оралиқ белгилаш ўрнига, клиник ўзгариш тезлиги ва қўллаб-қувватлаш имкони ҳисобга олинади. Агар белгиланган учрашувга келмаса, қандай ҳаракат қилиниши муассаса тартиби ва бемор билан келишувда аниқ бўлиши мумкин. Бу назорат қилиш учун эмас, ёрдам занжири узилиб қолмаслиги учун керак.

12

Ҳимоя режасини синаб кўриш

Қоғозда ёзилган режа амалий бўлмаслиги мумкин. «Яқинимга қўнғироқ қиламан» деган бемордан ўша инсон тунда жавоб берадими, нима дейиш мумкин ва у жавоб бермаса кейинги қадам нима, деб сўраш фойдали. Режанинг ҳар бир бўғини беморнинг реал ҳаётига мос бўлиши керак. Интернет ёки телефонга етиш имкони чекланган бўлса, бу ҳам ҳисобга олинади.

Беморга жуда кўп вазифа бериш оғир ҳолатда уни чалғитиши мумкин. Аввал бир неча аниқ ва бажариладиган қадам келишилади. Масалан, ўзининг огоҳлантирувчи белгисини таниш, хавфсиз жойга ўтиш ва белгиланган инсон билан боғланиш. Булар индивидуал режанинг қисмлари, универсал рецепт эмас. Ўткир бевосита хавфда эса мустақил режа шошилинч профессионал ёрдам ўрнини босмайди.

13

Яқинларни жалб қилишда эҳтиёткорлик

Оила ҳар доим хавфсиз манба эмас. Агар хавф оилавий зўравонлик ёки таҳдид билан боғлиқ бўлса, айнан ўша шахсни автоматик «ҳимоячи» қилиб танлаш вазиятни ёмонлаштириши мумкин. Бемордан кимга ишониши ва ким билан маълумот бўлишиш хавфсизлиги сўралади. Беморнинг розилиги ва маҳаллий ҳуқуқий чегаралар ҳисобга олинади.

Ишончли яқин жалб қилинганда ҳам унга вазифа аниқ тушунтирилади. У мутахассис ўрнини босмайди, беморни доимий сўроқ қилмайди ва жазоламайди. Унинг имкони, иши, соғлиғи ва масъулияти ҳам бор. Ёрдам режасини бир кишининг чексиз кузатувига қуриш ўрнига профессионал хизматлар ва бошқа ресурслар билан боғлаш муҳим.

14

Мастлик ва суҳбатнинг ишончлилиги

Мастлик ёки бошқа интоксикацияда беморнинг фикри, хотираси ва қарор қобилияти ўзгарган бўлиши мумкин. Бу пайтда танавий хавф ва дарҳол хавфсизлик биринчи ўринда туради. Баҳолашни «ҳушёр бўлгач келсин» деб беморни ёлғиз жўнатиш тўғри эмас. Тиббий эҳтиёжга мос муҳитда кузатув ва зарур ёрдам ташкил қилинади.

Ҳолати барқарорлашгач, суҳбат қайта ўтказилади. Мастлик пайтида айтилган суицид фикри кейин йўқолса ҳам, ўша воқеа клиник тарихдан ўчирилмайди. Қайта истеъмол, импульсивлик, ижтимоий қийинчилик ва олдинги эпизодлар баҳоланади. Модда таъсири хавфнинг сабаби бўлиши мумкин, аммо уни аҳамиятсиз қилмайди.

15

Қабулдан кейинги ўтиш нуқталари

Бир хизматдан бошқасига ўтишда маълумот йўқолиши мумкин: шошилинч қабулдан амбулатор кузатувга, стационардан уйга ёки бир мутахассисдан бошқасига. Қайси мутахассис кейинги масъул, қабул қачон, бемор қандай етиб боради ва ёмонлашса кимга мурожаат қилади, аниқ бўлиши керак. Бундай амалий маълумотлар клиник хулосанинг муҳим қисми ҳисобланади.

Бемор қўлига йўлланма берилиши унинг ёрдам олганини англатмайди. Унда транспорт, маблағ, қўрқув ёки қабулга ёзилиш қийинчилиги бўлиши мумкин. Мутахассис ўз ваколати доирасида бу тўсиқларни аниқлаб, хизматга уланишни енгиллаштиради. Хавфсизлик режаси хизматга ҳақиқий етишиш имкони билан боғлангандагина ишлайди.

16

Иккинчи таълимий мисол: ресурс бор, аммо ишламаяпти

Шартли беморнинг оиласи катта, шунинг учун дастлаб қўллаб-қувватлаш етарлидек туюлади. Суҳбатда у муаммосини ҳеч кимга айтмаслиги, уйда танқиддан қўрқиши ва қийин пайтда боришга жойи йўқлиги маълум бўлди. Демак, «оиласи бор» деган факт амалий ҳимоя манбаи эмас. Ишончли бошқа шахс ва профессионал ёрдам йўли биргаликда изланади.

Бу ҳолатда беморни оиласига барча маълумотни айтишга мажбурлаш шарт эмас. Хавфсизлик учун зарур маълумот алмашиш масаласи аниқ вазият ва ҳуқуқий тартибга мувофиқ ҳал қилинади. Мутахассиснинг вазифаси беморни сир сақлаш билан хавф остида қолдириш ҳам, махфийликни асоссиз бузиш ҳам эмас. Мутаносиб қарор ва унинг сабаби ҳужжатлаштирилади.

17

Мутахассиснинг ўзини текшириши

Хавф баҳосидан кейин шифокор ўзидан сўраши мумкин: мен беморнинг ҳозирги ниятини аниқ сўрадимми, ёки умумий «кайфият» билан чекландимми? Қароримни бир балл ёки бир ҳимоя омилига қурмадимми? Режа беморнинг тили ва имконига мосми? Кейинги ёрдам ким томонидан кўрсатилиши аниқми? Бу саволлар қўрқувни кўпайтириш эмас, иш сифатини текшириш учун керак.

Ҳеч бир баҳолаш келажакни мутлақ кафолатламайди. Шунинг учун масъулиятни беморнинг ваъдасига ёки шкалага ўтказиш ўрнига, клиник мулоҳаза, ҳамкорлик ва қайта баҳолаш сақланади. Ноаниқликда тажрибали ҳамкасб билан маслаҳатлашиш ва муассаса протоколига мурожаат қилиш профессионал кучсизлик эмас, хавфсиз амалиётнинг қисми ҳисобланади.

18

Қисқа ёзувдаги муҳим фарқ

«Бемор суицидни инкор қилади» деган жумла маълумотнинг бир қисмини сақлайди. «Бугун фаол ниятни инкор қилди; яқиндаги ўзини жароҳатлаш, мастлик ва ёлғиз қолиш шароити сабабли қўшимча баҳолаш ва хавфсизлик режаси ташкил қилинди» деган ёзув эса клиник мантиқни ҳам кўрсатади. Бу шартли мисол, тайёр бемор маълумоти эмас.

Ҳужжатда хавфли усулларнинг кераксиз техник тафсилотини кўпайтириш шарт эмас. Ёрдам қарорига таъсир қилувчи маълумот, беморнинг нияти, етиш имкони ва қилинган хавфсизлик чораси етарли даражада аниқ бўлади. Мақсад воқеани таъсирли ҳикоя қилиш эмас, кейинги мутахассиснинг тўғри ҳаракат қилишига ёрдам беришдир.

Суҳбат якунида бемор режани ўз сўзи билан айтиб бера олса, тушуниш текширилади. Лекин бу ҳам келажакка кафолат эмас; зарур кузатув ва хизматга уланиш сақланади. Хавфсизлик бир марта берилган тавсия эмас, ўзгарувчан эҳтиёжга мос давомий жараёндир.

19

Бобнинг амалий хулосаси

Суицид хавфини баҳолашнинг натижаси рақам ёки тасалли берувчи ёрлиқ эмас, беморнинг ҳозирги эҳтиёжига мос ёрдамдир. Тўғри савол, ҳукмсиз муносабат, аниқ хавф формуляцияси, ҳамкорликда хавфсизлик режаси ва ишлайдиган кузатув бир занжирни ташкил қилади. Ҳар бир янги клиник ўзгариш бу занжирни қайта кўриб чиқишга сабаб бўлиши мумкин.

20

Манбалар

[7.1] National Institute of Mental Health. Adult Outpatient Brief Suicide Safety Assessment Guide. https://www.nimh.nih.gov/research/research-conducted-at-nimh/asq-toolkit-materials/adult-outpatient/adult-outpatient-brief-suicide-safety-assessment-guide

[7.2] NICE. Self-harm: assessment, management and preventing recurrence. NG225. Психосоциал баҳолаш, хавф шкалалари ва хавфсизлик режаси. https://www.nice.org.uk/guidance/ng225/chapter/recommendations

[7.3] NICE. Depression in adults: treatment and management. NG222. Risk assessment and management. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.