ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 16

Қайталанувчи депрессив бузилиш

МКБ-10F33
01

Ҳозирги эпизоддан касалликнинг бутун кечишига

Қайталанувчи депрессив бузилишни аниқлаш учун бугунги қабулда депрессия борлигини кўрсатишнинг ўзи етарли эмас. Шифокор аввалги депрессив эпизодларни, улар орасидаги тикланишни ва кайфият кўтарилиши даврларини ҳам ўрганади. Ҳозирги симптомлар эпизоднинг оғирлигини белгиласа, узоқ муддатли тарих унинг қайси бузилиш доирасида кечаётганини тушунтиради. Шу сабабли F33 бир вақтнинг ўзида икки саволга жавоб беради: касаллик аввал ҳам бўлганми ва ҳозирги ҳолат қандай?

F32 билан F33 ўртасидаги фарқни «биринчиси енгил, иккинчиси оғир» деб талқин қилиш мумкин эмас. Биринчи эпизод оғир, кейинги эпизод эса енгил бўлиши мумкин. Қайталаниш даволаш ва кузатув режаси учун муҳим, аммо унинг ўзи ҳозирги эпизод оғирлигини олдиндан белгиламайди. Ташхисга жорий эпизоднинг енгил, ўртача, психозсиз оғир, психозли оғир ёки ремиссия ҳолати қўшиб ёзилади. [1, 2]

02

Эпизодлар тарихини тиклаш

Бемор «менда бу учинчи марта» деса, ҳар бир даврни алоҳида текширамиз. Аввалги ҳолат қачон бошланган, қанча давом этган, завқ ва қизиқиш қанчалик пасайган, фаолиятга нима бўлган? У даврдаги уйқусизлик, чарчоқ ёки стресснинг ўзи депрессив эпизодни тасдиқламайди. Ўша вақтдаги тиббий ёзув, меҳнат таътили, дори қабул қилиш ва бемор розилиги билан олинган яқинлар маълумоти хулосани мустаҳкамлаши мумкин.

Вақт чизиғини қоғозда белгилаш фойдали. Ҳар бир эҳтимолий эпизод учун бошланиш ва якун санаси, симптомлар, даволаш, натижа ҳамда маълумотнинг ишонч даражаси кўрсатилади. «2018 йилда 3 ой тушкунлик, ишдан тўхташ, тиббий ёзув бор» деган маълумот «ёшлигимдан асабийман» деган умумий таърифдан фарқ қилади. Иккинчи таъриф ҳам муҳим, аммо эпизодни тасдиқловчи далил эмас.

ЖССТ клиник қўлланмаси эпизодларни аҳамиятли кайфият бузилиши бўлмаган оралиқ билан ажратишга урғу беради. Тадқиқот мезонлари эса эпизодлар орасида камида икки ой давомида аҳамиятли аффектив симптомлар бўлмаслиги каби аниқроқ шартларни қўяди. Қайси мезонлар тўплами ишлатилаётгани ёзилиши лозим. Клиник матндаги «бир неча ой» билан тадқиқот учун белгиланган операцион чегарани бир хил иқтибос сифатида бериш тўғри эмас. [1, 2]

03

Ремиссияни янги эпизоддан ажратиш

Қисман енгиллашишдан кейин яна оғирлашиш ҳар доим янги эпизод эмас. Беморнинг анедонияси, эрта уйғониши ва айбдорлик ҳисси бутунлай бартараф бўлмаган бўлса, бу аввалги эпизоднинг давом этиши ёки қайта кучайиши бўлиши мумкин. Аксинча, узоқ тикланишдан кейин янги тўлиқ синдром пайдо бўлса, янги эпизод ҳақида фикр юритилади. Эпизодларни сунъий кўпайтириш касалликнинг кечиши ва даволаш натижасини нотўғри кўрсатади.

Ремиссия фақат «йиғламай қўйди» дегани эмас. Уйқу, қизиқиш, фикрлаш, ҳаракат ва кундалик вазифалар ҳам баҳоланади. Шу билан бирга, ишга қайтиш ҳар доим симптомлар тўлиқ йўқолганини англатмайди: айрим беморлар жиддий қийинчиликка қарамай ишлайди. Баҳолашда беморнинг аввалги фаолияти билан таққослаш керак.

04

Биполяр кечишни истисно қилиш

Депрессив эпизодлар қанча кўп бўлмасин, аввалги мания ёки гипомания ҳақида сўраш тўхтатилмайди. Бемор бундай даврни «энг яхши вақтим» деб эслаши мумкин. Уйқуга эҳтиёж камайиши, чарчамасдан ортиқча фаоллик, ғайриоддий сарф-харажат, тезлашган нутқ, ўз имкониятини ошириб баҳолаш ва яқинлар сезган ўзгаришлар аниқланади. Оддий яхши кайфият, таътилда кеч ухлаш ёки муваффақиятдан қувонишни гипоманияга айлантириб қўйиш ҳам хато.

ЖССТнинг клиник ва тадқиқот нашрларида депрессиядан кейинги қисқа кўтаринки даврларни талқин қилиш тафсилотлари бир хил эмас. Шунинг учун антидепрессантдан кейинги фаоллашишни автоматик «соғайиш» ёки автоматик «биполярлик» деб белгилаш ўрнига унинг давомийлиги, синдроми, дори билан вақт боғлиқлиги ва кейинги кечишини ўрганамиз. Аниқ мания тарихи пайдо бўлса, аввалги F33 хулосаси қайта кўриб чиқилади. [1, 2]

05

Қўшимча омиллар ва дифференциал баҳолаш

Стрессдан кейин бошланган эпизод қайталанувчи депрессия бўлиши мумкин. Стрессорнинг мавжудлиги F33ни рад этмайди. Бошқа томондан, ҳар бир низодан кейинги бир неча соатлик тушкунликни депрессив эпизод деб ҳисоблаш ҳам асосли эмас. Давомийлик, синдромнинг яхлитлиги ва функциянинг ўзгариши асосий мезонлар бўлиб қолади.

Соматик касаллик, дори таъсири, алкоголь ёки бошқа модда билан боғлиқ ҳолатлар текширилади. Масалан, дори дозаси ўзгарганидан кейин бошланган седацияни янги депрессия деб қабул қилишдан олдин уйқу ва диққат ўзгариши, асосий кайфият ҳамда вақт боғлиқлиги баҳоланади. Қайталанувчи қисқа эпизодлар, дистимия, ПТСБ ва хавотир бузилишлари ҳам клиник манзарани мураккаблаштириши мумкин.

06

Даволашни касаллик кечишига мослаштириш

Ҳозирги эпизодни даволаш ва келгусидаги қайталанишни камайтириш бир-бирига боғлиқ, аммо алоҳида вазифалардир. Биринчи вазифада симптом ва хавфни камайтириш, иккинчисида эса тикланишни сақлаш кўзланади. Аввал самара берган усул, ножўя таъсир, беморнинг танлови, ҳамроҳ касалликлар ва даволашга амал қилиш имкони ҳисобга олинади. F33 коди муайян препаратни автоматик танлаб бермайди.

Кузатувда фақат дори қабул қилинганини эмас, функционал натижани ҳам ёзамиз. Бемор аввал бажаролмаган қайси вазифани бажараяпти, қайси симптом сақланди, ножўя таъсир борми? Эпизодлар такрорланган, яқинда оғир эпизод ўтган ёки қолдиқ белгилар сақланган бемор билан қайталанишнинг олдини олиш режаси алоҳида муҳокама қилинади. Психотерапия ва сақловчи даволашнинг давомийлиги индивидуал белгиланади. [3, 4]

07

Ҳужжатлаштириш намунаси

«Ҳозирги депрессив эпизод белгилари ва функционал чекланишлар аниқланди. Аввалги икки эҳтимолий эпизоднинг санаси, давомийлиги ва тикланиши қайд этилди; бири тиббий ҳужжат билан тасдиқланган. Мания/гипомания бўйича мақсадли анамнез олинди. Моддалар ва соматик омиллар текширилди. Қайталанувчи кечиш асосланган; жорий эпизоднинг оғирлиги ва психотик белгилар алоҳида кўрсатилди».

08

Касаллик тарихи: тўрт алоҳида қатлам

Қайталанувчи депрессия анамнезини фақат «неча марта бўлган?» деган савол билан йиғиш чекланган натижа беради. Биринчи қатлам синдром тарихидир: ҳар бир даврда қандай симптомлар бирга келган? Иккинчи қатлам функция тарихидир: бемор иш, ўқиш, муносабат ва ўзини парвариш қилишда нимани йўқотган? Учинчи қатлам даволаш тарихидир: нима тавсия қилинган ва амалда нима бажарилган? Тўртинчи қатлам контекстдир: қайси ижтимоий ёки тиббий воқеалар симптомлар билан бир вақтга тўғри келган?

Бу қатламларни аралаштириш нотўғри сабабий хулосага олиб келиши мумкин. Масалан, бемор ишдан бўшаганидан кейин депрессия бошланган бўлиши ҳам, депрессия туфайли ишини ташлаган бўлиши ҳам мумкин. Иккала ҳолатда ҳам ишсизлик ҳозирги тикланишни қийинлаштиради, аммо касаллик тарихи бошқача талқин қилинади. Шифокор воқеаларнинг кетма-кетлигини сўраб, маълум ва тахминий қисмларни ажратади.

Аввалги эпизод ҳақида маълумот етишмаса, беморни «нотўғри эслаяпсиз» деб айблаш керак эмас. Депрессияда хотира ва диққат қийинлиги, узоқ вақт ўтгани ёки ўша даврда ёрдам олинмагани сабаб бўлиши мумкин. Ҳужжатлар ва бемор розилиги билан яқинлар маълумоти ёрдам беради, аммо улар ҳам мутлақ ҳақиқат эмас. Турли манбалар ўртасидаги фарқ клиник ёзувда сақланади.

09

Биологик, психологик ва ижтимоий тушунтиришни бирлаштириш

F33 коди касалликнинг кечишини ифодалайди, унинг ягона сабабини эмас. «Қайталанди, демак фақат биологик» ёки «стрессдан кейин бўлди, демак ҳақиқий депрессия эмас» деган хулосалар асосланмаган. Ирсий мойиллик, уйқу ритми, соматик ҳолат, фикрлаш ва хулқ одатлари, муносабатлар ҳамда иқтисодий босим бир-бирига таъсир қилиши мумкин. Клиник формуляция шулардан қайси бири айнан шу бемор учун далилга эга эканини ажратади.

Мойиллик омили, қўзғатувчи омил ва сақлаб турувчи омил бир хил эмас. Масалан, оилавий анамнез мойилликни кўрсатиши, ишдаги кескин ўзгариш эпизод олдидан келиши, кейинги четланиш ва уйқу бузилиши эса симптомларни давом эттириши мумкин. Бу модел беморни ёки оилани айблаш учун эмас, қайси нуқтада ёрдам бериш мумкинлигини аниқлаш учун қўлланади.

10

Аввалги самарани қайта баҳолаш

«Ўтган сафар шу дори ёрдам берган» деган маълумот қимматли, аммо тафсилотлар керак. Симптомлар қанча вақтда камайган? Функция ҳам тикланганми? Ножўя таъсир сабаб дори эрта тўхтатилганми? Бир вақтда психотерапия, уйқу тартиби ёки ҳаётий шароит ҳам ўзгарганми? Самарани фақат бир воситага боғлашдан олдин шу маълумотлар кўриб чиқилади.

Аввалги самарасизлик ҳам текширилади. Дори олинмаган, етарли вақт қабул қилинмаган ёки ножўя таъсир сабаб тўхтатилган ҳолатни тўлиқ даволашга резистентлик деб аташ мумкин эмас. Биполяр кечиш, модда истеъмоли ва соматик муаммо ўтказиб юборилган бўлса, режа бошқача бўлади. Бу текширув беморни «қоидаларга амал қилмаган» деб айблаш эмас; самарасизликнинг аниқ сабабини топишдир.

11

Қайталанишни беморнинг айбига айлантирмаслик

Янги эпизод бошланганда бемор «олдинги даволашни барбод қилдим» деб ўйлаши мумкин. Қайталаниш аввалги яхшиланиш сохта бўлганини англатмайди. У касаллик кечишининг бир қисми бўлиши мумкин; шу билан бирга, уйқу, даволашдаги узилиш ёки янги стресс каби ўзгартириш мумкин бўлган омиллар баҳоланади. Мақсад айбдор топиш эмас, келгуси режани яхшилашдир.

Шифокор «дорини тўхтатганингиз учун ҳаммаси ўзингиздан» деган айбловчи баёнотдан сақланади. Нима учун тўхтатилгани ўрганилади: ножўя таъсир, маблағ, маълумот етишмаслиги ёки хизматга етиб боролмаслик бўлиши мумкин. Агар даволашдаги узилиш эпизод билан боғлиқ деб ҳисобланса, бу ҳам эҳтиёткор ва далилга мос тушунтирилади. Беморнинг кейинги ёрдамга ишончи клиник натижа учун муҳим.

12

Қайталанувчи депрессия ва ҳамроҳ оғриқ

Сурункали оғриқ билан яшовчи беморда кайфият, уйқу ва фаолият ўзаро таъсир қилади. Оғриқ кучайиши депрессив симптомларни ошириши, депрессия эса оғриқ билан яшашни қийинлаштириши мумкин. Бироқ оғриқни «фақат депрессия» деб бекор қилиш мумкин эмас. Тегишли соматик баҳолаш ва руҳий ҳолатни даволаш бирга олиб борилади.

Эпизодларни тиклашда оғриқ даражаси ва депрессия вақт чизиғи алоҳида белгиланиши мумкин. Бу барча симптомни битта сабабга боғлашдан сақлайди. Даволаш мақсади ҳам икки йўналишда бўлади: кайфият ва қизиқишни тиклаш, оғриққа қарамай хавфсиз фаолиятни яхшилаш. Ҳар бир мутахассиснинг вазифаси аниқ бўлса, қарама-қарши тавсиялар камаяди.

13

Бемор учун тушунтириш намунаси

«Ҳозирги эпизодни аввалги даврлар билан солиштиряпмиз. Бу сизда касаллик доим бир хил кечади дегани эмас. Аввал нима ёрдам берганини ва қайси белгилар эрта пайдо бўлганини билиш, бу сафарги режани аниқроқ тузишга ёрдам беради. Даволашдан мақсад фақат ҳозирги азобни камайтириш эмас, кейинги тикланишни барқарор қилиш ҳамдир». Ушбу таълимий намуна беморнинг ҳақиқий анамнези ва тушуниш даражасига мослаштирилади.

Бундай мулоқот ташхисни ҳукм эмас, биргаликда ишлаш учун харита сифатида кўрсатади. Беморга ноаниқликлар ҳам очиқ айтилади: масалан, аввалги эпизод ҳали тасдиқланмаган ёки гипомания тарихи аниқлаштириляпти. Ишонч учун ҳамма саволга дарҳол жавоб бериш шарт эмас; маълум ва номаълумни ҳалол ажратиш муҳим.

14

Шартли клиник мисол

42 ёшли ўқитувчи икки ойлик тушкунлик, қизиқиш йўқолиши ва ишлаш қийинлашиши билан мурожаат қилди. У «ҳар баҳор шундай бўламан» деди. Биргаликда тузилган вақт чизиғида 2019 ва 2022 йилларда бир неча ой давом этган, кейин яхши тикланиш билан якунланган ҳолатлар аниқланди. 2020 йилги «эпизод» эса оилавий низодан кейинги уч кунлик уйқусизлик экан. Уч кунлик даврни тўлиқ депрессив эпизод сифатида қўшишга асос топилмади.

Бугунги ҳолатда депрессив синдромнинг оғирлиги алоҳида баҳоланади. Аввалги гипомания ва мания белгилари бемор ҳамда розилик билан суҳбатлашилган яқинидан аниқланади. Хулосада эпизодлар ҳақидаги далиллар, мавсумийликнинг ҳозирча тахминийлиги ва жорий оғирлик ёзилади. «Баҳорда бўлгани учун F33.8» деган автоматик кодлашдан қочилади. Даволаш режасига симптомларни камайтириш билан бирга эрта огоҳлантирувчи белгиларни таниш ҳам киритилади.

15

Қарама-қарши ўқув мисоли

Яна бир ўқув мисолида 51 ёшли бемор «менда ҳар ой депрессия қайталайди» дейди. Суҳбатда бир ярим йилдан бери анедония ва умидсизлик узлуксиз сақлангани, айрим ҳафталарда фақат интенсивлик камайгани маълум бўлади. Тўлиқ тикланиш оралиқлари тасдиқланмайди. Бу тарихни ўн саккизта алоҳида эпизод деб ёзиш нотўғри. Шифокор узоқ давом этган эпизод, қолдиқ симптомлар ва қисман жавобни баҳолайди. Мисол қайталаниш сонини беморнинг оддий сўзидан эмас, синдром ва вақт мезонларидан келтириб чиқаришни ўргатади.

16

Амалий муҳокама учун саволлар

Агар бемор ҳозирги оғир эпизоддан олдинги икки «тушкунлик» даврини баён қилса, қайси далилларсиз F33га ўтишга шошилмаслик керак? Жавоб: ўша даврларда тўлиқ синдром, давомийлик ва эпизодлар орасидаги ҳолатни тасдиқлаш зарур. Агар даволашдан кейин уйқу эҳтиёжи камайиб, фаоллик ғайриоддий ошса, буни фақат яхшиланиш деб бўладими? Йўқ, гипомания, мания, дори таъсири ва бошқа сабаблар баҳоланади. Агар бемор ишга қайтган бўлса-ю, анедония сақланса, натижа қандай ёзилади? Функционал ва симптоматик тикланиш алоҳида қайд этилади.

17

Манбалар

[1] ЖССТ. The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F33 бўлими. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F33 умумий мезонлари. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE NG222. Depression in adults: treatment and management. Баҳолаш ва қайталанишнинг олдини олиш бўлимлари. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

[4] NICE QS8. Preventing relapse. https://www.nice.org.uk/guidance/qs8/chapter/Quality-statement-3-Preventing-relapse

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.