Икки қарорни алоҳида қабул қилиш
Бу кодларни танлашдан олдин қайталанувчи кечиш асосланган бўлиши керак. Кейин ҳозирги эпизоднинг оғирлиги баҳоланади. F33.0 деганда илгари ҳам депрессив эпизодлар бўлган, бугунги эпизод енгил даражада кечаётган ҳолат тушунилади. F33.1да худди шу қайталанувчи кечиш фонида жорий эпизод ўртача оғирликда. Аввалги энг оғир эпизоднинг коди бугунги ҳолатга кўчирилмайди. [1, 2]
Ҳар иккала ҳолатда ҳам «енгил» ёки «ўртача» сўзи беморнинг азобини кичрайтириш учун эмас, клиник манзарани тавсифлаш учун ишлатилади. Киши ишга бораётгани учун F33.0, уйда қолгани учун F33.1 деб хулоса қилиш мумкин эмас. Иш шароити, оила ёрдами, касбий масъулият ва симптомларни яшириш имкони ташқи фаолиятни ўзгартириши мумкин.
F33.0 учун клиник баҳолаш
Енгил эпизодда тушкунлик, завқ камайиши ва энергия пасайишининг белгиланган комбинациясига қўшимча симптомлар қўшилади. ЖССТ тадқиқот мезонлари учун асосий симптомлардан камида иккитаси ва умумий ҳисобда камида тўрт симптом талаб қилинади. Одатда давомийлик камида икки ҳафта бўлади. Бу саноқни клиник суҳбат ва функциядан ажратиш мумкин эмас. [2]
Бемор кундалик вазифаларнинг айримларини бажара олади, лекин одатдагидан кўпроқ куч сарфлайди. Масалан, дарс ўтишни давом эттиради, аммо тайёргарлик икки баравар вақт олади ва ишдан кейин бошқа фаолиятга куч қолмайди. «Ҳамма ишни қилаяпман» деган жавоб ортидаги харажатни сўраш муҳим. Шу билан бирга, ишлашдан чарчаган ҳар бир одамда депрессия бор деб ҳисобланмайди.
Уйқу бузилиши, иштаҳа, ўзини баҳолаш ва умидсизлик алоҳида текширилади. Ўлим ҳақида фикрлар бор-йўқлиги тўғридан-тўғри, ҳурмат билан сўралади. Енгил оғирлик белгиси хавф йўқлигини кафолатламайди. Аввалги ўзини жароҳатлаш, модда истеъмоли, кескин йўқотиш ёки яқин хавф бўлса, хавфсизлик режаси ташхис кодидан мустақил равишда тузилади.
F33.1 учун клиник баҳолаш
Ўртача эпизодда симптомлар мажмуаси кенгроқ ёки кучлироқ, фаолиятдаги қийинчилик эса кўпроқ бўлади. ЖССТ тадқиқот мезонларида асосий уч симптомдан камида иккитаси ва умумий ҳисобда камида олти симптом кўрсатилади. Аммо соннинг ўзи ҳолатни тўлиқ ифодаламайди. Давомийлик, интенсивлик, куннинг қанча қисмида сақланиши ва вазифаларга таъсири бирга баҳоланади. [2]
Ижтимоий мулоқот, уй вазифалари ва ишда жиддий қийинчиликлар пайдо бўлиши мумкин. Бемор айрим вазифаларни бажарса ҳам, уларнинг сифати ёки ҳажми сезиларли пасаяди. Диагностик суҳбатда «нима қила олмай қолдингиз?» билан бирга «қайси вазифани ҳали ҳам бажараяпсиз ва бу қандай куч талаб қилади?» деб сўраш фойдали. Бундай саволлар субъектив азоб ва объектив фаолиятни бирлаштиради.
Ўртача депрессияни хавотирли безовталик билан адаштирмаслик керак. Беморнинг кўп гапириши ёки жойида ўтира олмаслиги депрессияни рад этмайди; бу ажитация бўлиши мумкин. Бироқ фикрлар тезлашиши, уйқуга эҳтиёж камайиши ва ортиқча энергия ҳамроҳ бўлса, аралаш ёки гипоманиакал белгилар текширилади. Психотик белгилар аниқланса, код ва оғирлик қайта баҳоланади.
Соматик синдром нимага керак
F33.00 ва F33.01, шунингдек F33.10 ва F33.11 ЖССТ нашрларида соматик синдром йўқлиги ёки борлигини ажратиш учун келтирилган. Бу ерда «соматик» ҳар қандай жисмоний оғриқ дегани эмас. Қизиқиш ва эмоционал реактивликнинг кескин йўқолиши, эрта уйғониш, эрталаб оғирлашиш, психомотор ўзгаришлар ва иштаҳа каби белгилари бор махсус клиник мажмуа назарда тутилади. Унинг мезонлари тўлиқ манба билан текширилади. [1, 2]
Бош оғриғи ёки ошқозон ноқулайлигининг ўзи «соматик синдром билан» деб кодлаш учун етарли эмас. Бу шикоятлар депрессия билан бирга, алоҳида соматик касаллик сабабли ёки дори ножўя таъсири сифатида бўлиши мумкин. Клиник синдром номи билан жисмоний симптомни аралаштириш даволаш йўналишини чалғитади.
Енгил эпизодда даволаш режаси
Бемор билан бирга мақсадлар белгиланади: уйқуни барқарорлаштириш, ижтимоий четланишни камайтириш, иш фаолиятини тиклаш ёки такрорий салбий фикрларни бошқариш. Психотаълим, хулқий фаоллаштириш, когнитив-хулқий ёндашув ва бошқа мос психологик усуллар муҳокама қилинади. Кутиш ва кузатув танланса ҳам, аниқ қайта қабул санаси ва ёмонлашганда мурожаат тартиби бўлиши керак.
Енгилроқ депрессияда антидепрессантни ҳаммага автоматик биринчи танлов қилиш шарт эмас. Қайталанувчи кечиш, аввалги самара, бемор хоҳиши ва бошқа клиник омиллар фармакотерапия муҳокамасига таъсир қилади. Аввалги яхши жавоб маълумоти текширилади: препаратнинг номи, қабул давомийлиги, амал қилиш ва ножўя таъсирлар аниқланади. «Бир дори ёрдам берган» деган умумий хотира етарли эмас. [3]
Ўртача эпизодда даволаш ва кузатув
Ўртача ҳолатда психологик даволаш, антидепрессант ёки уларнинг комбинацияси клиник эҳтиёж ва бемор танловига кўра муҳокама қилинади. Даволаш режаси фақат препарат ёзиш билан тугамайди: симптомлар, функция, ножўя таъсирлар ва хавфни қайта баҳолаш киритилади. Биполяр кечиш, моддалар ёки соматик омилга шубҳа қолган бўлса, уларни текшириш давом этади.
Кузатувда бир хил ўлчов усулидан фойдаланиш динамикани тушунишга ёрдам беради. Шкала натижаси билан беморнинг ҳаётидаги ўзгариш бирга қаралади. Балл пасайиб, лекин бемор ишга қайтолмаган бўлса, функционал тикланиш учун қўшимча режа керак. Симптомлар камаймаслиги дарров «резистентлик» дегани эмас; қабул тартиби, дозага тоқат, давомийлик ва ташхис қайта текширилади.
Енгил ва ўртача оғирликни кундалик ҳаётда ажратиш
Оғирликни фақат симптомлар сони билан ўлчаш беморнинг ҳақиқий ҳолатини камайтириб кўрсатиши мумкин. Бир хил симптомлар сонига эга икки инсонда интенсивлик, давомийлик ва функцияга таъсир фарқ қилади. Бир бемор вазифаларини секин ва катта зўриқиш билан бажаради, иккинчиси одатий ишнинг муҳим қисмини бажара олмайди. Танланган МКБ-10 мезонлари билан бирга шу сифат фарқлари ҳам қайд этилади.
Масалан, диққат қийинлиги бухгалтернинг ҳисоб-китобида жиддий хато хавфини, ҳайдовчида эса хавфсизлик муаммосини келтириши мумкин. Бу касбнинг ўзи автоматик оғирлик даражасини ўзгартирмайди, аммо меҳнат шароитига оид вақтинчалик мослаштиришни талаб қилиши мумкин. Шифокор тиббий ҳолатни баён қилади; бемор билан иш юкламаси ва хавфсизлик ҳақида амалий қарор муҳокама қилинади.
F33.0да фаол кузатув нима дегани?
Бемор енгил эпизодда ҳозирча муайян даволашни хоҳламаса, фаол кузатув ёрдамсиз қолдириш эмас. Унда симптомлар ҳақида тушунтириш, мавжуд қўллаб-қувватлаш, ўзини парвариш қилиш ва қайта кўрикнинг аниқ тартиби бўлади. Қайси белгиларда белгиланган санани кутмасдан мурожаат қилиш кераклиги келишилади. Бемор қайта кўрикка келмаганида буни «тузалган» деб тахмин қилиш мумкин эмас.
Камроқ оғир депрессияда психологик ёрдам вариантлари ва беморнинг афзалликлари муҳокама қилинади. Қайталанувчи кечиш, аввалги дорига яхши жавоб ёки ҳозирги профилактик даволаш режаси бўлса, фармакологик қарор бошқача бўлиши мумкин. Шу сабабли «F33.0да ҳеч қачон дори керак эмас» деган қоида ҳам, «қайталангани учун албатта дори» деган қоида ҳам тўғри эмас. Қарор клиник тарих ва бемор билан келишувга асосланади.
F33.1да мақсадларни устуворлаштириш
Ўртача эпизодда бир вақтнинг ўзида барча муаммони ҳал қилишга уриниш беморга ортиқча юк бўлади. Дастлаб уйқу ва овқатланиш, асосий кундалик вазифалар, хавфсизлик ва даволашга киришиш каби устувор мақсадлар белгиланади. Кейин фаолият, муносабат ва меҳнатга қайтиш босқичлари қўшилади. Бу босқичлар қатъий календарь эмас; бемор динамикасига қараб мослаштирилади.
Психотерапия вазифалари ҳам беморнинг энергияси ва диққатига мос бўлиши керак. Катта ёзма топшириқни бажара олмагани қаршилик ёки мотивациясизлик дегани эмас. Вазифани қисқартириш, қабулда бирга бошлаш ва ҳаётдаги аниқ ҳаракатга айлантириш мумкин. Мутахассис беморнинг фаол иштирокини қўллаб-қувватлайди, аммо эпизод туфайли чекланган имкониятини ҳам ҳисобга олади.
Даволаш жавобини уч ўлчамда кузатиш
Биринчи ўлчам симптомлардир: кайфият, анедония, энергия ва қўшимча белгиларда нима ўзгарди? Иккинчи ўлчам функциядир: бемор қайси вазифага қайтди, қайсиси ҳали оғир? Учинчи ўлчам даволашнинг кўтарилиши: ножўя таъсир, қабул қилиш қийинлиги ёки психотерапияга етиб келиш тўсиғи борми? Фақат бир ўлчам яхшиланса, натижа тўлиқ деб эълон қилинмайди.
Масалан, уйқу тез яхшиланиши мумкин, аммо анедония ва умидсизлик сақланади. Ёки симптомлар камаяди, лекин дорига боғлиқ уйқучанлик ишлашга халақит беради. Бунда беморнинг шикоятини «касаллик ҳали кетмаган» дебгина талқин қилиш ўрнига даволашнинг фойда ва юки қайта баҳоланади. Дори ўзгариши мутахассис билан келишилган ҳолда амалга оширилади.
Кўп учрайдиган хатолар
Биринчи хато аввалги ташхисни жорий кўриксиз кўчириш. Иккинчиси суицид хавфини оғирлик номидан келтириб чиқариш: енгил ёки ўртача эпизод хавфни сўрамасликка асос эмас. Учинчиси дорини бир неча кун қабул қилиб натижа бўлмаганидан самарасиз деб эълон қилиш. Тўртинчиси беморнинг ишлашини ремиссия деб ҳисоблаш. Бешинчиси соматик синдромни оддий бош оғриғи ёки юрак уриши билан тенглаштириш. Ҳар бир хато клиник суҳбатнинг маълум қисмини ўтказиб юборишдан келиб чиқади; тузатиш ҳам шу қисмга қайтишдан бошланади.
Қабулнинг якунида қандай келишув қолади?
Енгил ёки ўртача эпизод баҳолангандан кейин бемор қўлида тушунарли режа қолиши керак. Унда ҳозирги ташхиснинг асоси, танланган ёрдам, кутилган ўзгаришлар, кузатиладиган ножўя таъсирлар ва кейинги мулоқот тартиби бўлади. Агар ҳозирча муайян интервенция бошланмаса, бунинг сабаби ва қайта кўрик режаси ёзилади. «Ўзингизни эҳтиёт қилинг» деган умумий маслаҳат тўлиқ режа эмас.
Беморнинг режани тушунганини текшириш учун уни ўз сўзи билан айтиб бериш сўралиши мумкин. Бу имтиҳон эмас, мулоқотнинг аниқлигини текширишдир. Депрессияда диққат ва хотира қийинлиги бўлиши мумкинлиги сабабли муҳим маълумот қисқа ёзма шаклда ҳам берилади. Яқин инсон иштирок этса, бу бемор розилиги ва махфийлик чегараларига мос бўлади.
Ҳамроҳ хавотир ва уйқу муаммоси
F33.0 ёки F33.1да хавотир кучли бўлиши мумкин. Бунда беморнинг субъектив азоби юқори, аммо жорий депрессив оғирлик мезонлари алоҳида баҳоланади. Хавотирни даволаш учун унинг тури тушунилади: умумий ташвиш, паник хуруж, обсессив фикр ёки травма билан боғлиқ симптомлар бир хил эмас. Мустақил хавотир бузилиши тасдиқланса, у клиник режада акс этади.
Уйқу муаммосида ҳам фақат ухлатувчи восита ҳақида ўйлаш етарли эмас. Уйқу вақти, кундузги уйқу, сменали иш, кофеин, алкоголь, оғриқ ва уйқу апноэси белгилари сўралади. Уйқусизликнинг сабаби депрессия бўлиши мумкин, аммо ҳамроҳ муаммо ҳам бўлиши мумкин. Уйқу яхшиланиши даволашнинг муҳим қисми, лекин тўлиқ ремиссиянинг ягона мезони эмас.
Клиник ёзувнинг қисқа тузилиши
Жорий эпизодни ёзишда аввал давомийлик ва асосий симптомлар, кейин қўшимча белгилар ва функция, сўнг хавф ва дифференциал ташхис келтирилиши мумкин. Қайталанувчи кечиш учун аввалги эпизодлар ва оралиқлар асоси қўшилади. Ниҳоят, танланган код, даволаш қарори ва қайта кўрик режаси ёзилади. Бу тузилма тайёр матнни кўчириш учун эмас, муҳим соҳани унутмаслик учун хизмат қилади.
Масалан, «F33.1, ҳолати ўртача» деган икки ибора ўрнига қайси белгилар ўртача оғирликни асослаши баён қилинади. Кейинги қабулда айнан шу белгиларнинг динамикаси солиштирилади. Шундай қилиб ҳужжат маъмурий ёзувдан клиник қарорни кузатиш воситасига айланади.
Икки шартли кейс
Биринчи беморда олдинги икки эпизод ҳужжат билан тасдиқланган. Ҳозирги уч ҳафтада қизиқиш ва энергия пасайган, уйқу бузилган, ўзига ишончи камайган. Ишда фаолият сақланган, аммо қийинлашган; психоз, мания ва шошилинч хавф белгилари аниқланмаган. Тўлиқ суҳбат енгил эпизодни қўллаб-қувватласа, F33.0 асосланиши мумкин. Даволаш мақсадлари ва қисқа муддатли қайта баҳолаш белгиланади.
Иккинчи беморда ҳам қайталанувчи тарих бор, аммо ҳозир у олти ҳафтадан бери кўп вазифаларни бажаролмайди, анедония, энергия пасайиши, диққат қийинчилиги, уйқусизлик ва айбдорлик билан азобланади. Психоз аниқланмаган. Ҳозирги тўлиқ манзара ўртача эпизодга мос бўлса, F33.1 танланади. Аввалги эпизоднинг енгиллиги жорий ҳолатни енгил деб қолдиришга асос эмас.
Эпизод чегарасидаги ўқув вазияти
Ўқув учун тузилган ҳолатда 40 ёшли ўқитувчида аввал икки депрессив эпизод бўлган. Ҳозир у тушкунлик, энергия камайиши ва уйқу бузилишини баён қилади, аммо анедония ва бошқа белгиларни сўрашда маълумотлар ноаниқ. Шифокор аввалги F33.1 кодини автоматик такрорлаш ўрнига жорий мезонларни текширади. Қўшимча суҳбатда симптомлар интенсивлиги ва функцияга таъсир аниқланади. Код анамнездаги энг оғир эпизодга эмас, ҳозирги эпизодга мос танланади.
Ушбу вазиятда беморга «сиз аввал ўртача эдингиз, ҳозир енгилсиз» деган сўзни қадрсизлантирувчи тарзда айтишдан сақланилади. Оғирлик даражаси инсоннинг азобини бошқаларники билан таққослаш эмас, клиник режани аниқлаш воситасидир. Енгил эпизодда ҳам беморнинг ёрдам олиш ҳуқуқи ва эҳтиёжи бор.
Манбалар
[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F33.0 ва F33.1. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf
[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F32 ва F33. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf
[3] NICE NG222. Treatment for a new episode of less severe depression; treatment for a new episode of more severe depression. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations