ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 20

Ва F33.9 бошқа ва аниқланмаган қайталанувчи депрессия

МКБ-10F33.8
01

«Бошқа» билан «аниқланмаган» бир хил эмас

F33.8 ва F33.9 кодлари ташхисдаги ноаниқликни яшириш учун эмас, уни тўғри ифодалаш учун керак. F33.8 қайталанувчи депрессив бузилишнинг бошқа кўриниши қайд этилаётганда қўлланади; нима учун одатий махсус рубрика мос келмагани клиник матнда очиқ тушунтирилади. F33.9 эса қайталанувчи депрессив бузилиш ҳақида маълумот бор, аммо унинг тури ёки жорий ҳолатини етарлича аниқлаштириш имкони бўлмаган вазиятни ифодалайди. Иккаласи ҳам ўз-ўзидан оғирлик даражаси эмас. [1, 2]

Агар ҳозирги эпизоднинг енгил, ўртача, психозсиз оғир, психозли оғир ёки ремиссия ҳолати аниқ бўлса, тегишли махсус код афзал. Фақат вақт тежаш учун F33.9 ёзиш кейинги шифокорга муҳим маълумотни етказмайди. Шу билан бирга, далил етарсиз пайтда сунъий аниқлик яратиш ҳам хатодир.

02

F33 оиласига тегишлилик аввал исботланади

Биринчи савол: қайталаниш ҳақиқатан борми? Бемор бир неча марта «депрессия» деган атамани ишлатгани эпизодлар тасдиқланганини англатмайди. Стрессга жавобан қисқа тушкунлик, модда таъсири, биполяр кечиш, органик бузилиш ёки сурункали дистимик кайфият бошқа йўналишни талаб қилиши мумкин. F33.9 бундай фарқларни текширишдан озод қилмайди.

Иккинчи савол: ноаниқлик қаерда? Аввалги эпизодларнинг мавжудлиги аниқ, лекин ҳозирги оғирлик маълум эмасми? Ҳозирги синдром аниқ, аммо аввалги давр ҳақида ҳужжат йўқми? Ёки мания эҳтимоли ҳал этилмаганми? Бу уч вазият бир хил эмас. Охирги иккитасида F33 ташхисининг ўзи ҳам вақтинчалик гипотеза бўлиши мумкин; клиник ёзувда бу очиқ қайд этилади.

03

F33.8 учун асос қандай ёзилади?

«Бошқа» рубрика танланганда шифокор фақат кодни қолдирмайди. Симптомларнинг тузилиши, эпизодларнинг давомийлиги, қайталаниш тартиби ва одатий рубрикалардан фарқи баён қилинади. МКБ-10нинг миллий модификациялари ёки электрон тизимлардаги қўшимча кодлар ЖССТнинг асосий варианти билан аралаштирилмайди. Бир тизимдаги номни бошқа тизим кодига автоматик кўчириш мумкин эмас.

Жумладан, мавсумий кечишни ҳамма ҳолатда F33.8 деб белгилаш тўғри эмас. ЖССТ клиник қўлланмасида мавсумий депрессив бузилишлар F33 доирасида кўриб чиқилади; жорий эпизод оғирлиги маълум бўлса, шу оғирликни ифодаловчи код ишлатилади. «Ҳар қишда кайфияти тушади» деган таърифни эпизод мезонлари, мавсумий такрорланиш ва бошқа сабаблардан ажратиш керак. Мавсумийлик клиник кечиш ҳақидаги маълумот, алоҳида оғирлик даражаси эмас. [1]

Қисқа, тез-тез такрорланувчи тушкунликни ҳам дарров F33.8га киритиш мумкин эмас. Бунда қисқа қайталанувчи депрессив бузилиш, биполяр спектр, шахсият билан боғлиқ эмоционал ўзгарувчанлик ва бошқа ҳолатлар текширилади. МКБ-10да қисқа қайталанувчи депрессив эпизодлар учун F38.1 доирасидаги рубрика мавжуд. Код танлашда эпизоднинг давомийлиги ҳал қилувчи маълумотлардан биридир.

04

F33.9 қачон фойдали?

Шошилинч бўлимга келган беморнинг олдинги тиббий ёзувида қайталанувчи депрессив бузилиш тасдиқланган, аммо у ҳозир суҳбатни тўлиқ давом эттира олмаяпти. Ёки бошқа муассасадан келган қисқа йўлланмада эпизодлар тарихи бор, лекин оғирликни асословчи маълумотлар етишмайди. Бундай вазиятда ноаниқликни тўғри қайд этиш, хавфни баҳолаш ва кейинги аниқлаштиришни режалаштириш зарур.

Аниқланмаган код беморга ёрдамни тўхтатиш учун сабаб эмас. Овқат ва суюқлик қабул қилмаслик, суицид хавфи, психоз, делирий эҳтимоли ёки оғир соматик ҳолат бўлса, аввало шу муаммо ҳал этилади. Ташхисни аниқлаштириш ва хавфсиз ёрдам кўрсатиш параллел амалга ошади.

05

Ноаниқликни камайтиришнинг тўрт қадами

Биринчи қадам жорий ҳолатни тўлиқ тасвирлашдир: кайфият, қизиқиш, энергия, уйқу, иштаҳа, когнитив симптомлар, психоз, функция ва хавф. «Депрессияси бор» деган бир сатр етарли эмас.

Иккинчи қадам эпизодлар вақт чизиғини тиклашдир. Аввалги ҳужжатлар, даволаш жавоби ва беморнинг розилиги билан яқинлар маълумоти олинади. Антидепрессант қабул қилганликнинг ўзи аввалги депрессив эпизодни исботламайди, чунки бу дорилар бошқа ҳолатларда ҳам қўлланади.

Учинчи қадам альтернатив сабабларни текширишдир. Кайфият кўтарилиш даврлари, моддалар, дорилар, соматик ва неврологик касалликлар ҳақида мақсадли саволлар берилади. Лаборатор текширувлар бир хил «депрессия пакети» сифатида эмас, клиник эҳтиёжга қараб танланади.

Тўртинчи қадам қайта кўрик учун аниқ вазифа белгилашдир: қайси ҳужжат керак, қайси белгиларни кузатамиз, қандай маълумот кодни ўзгартиради? «Кейин кўрамиз» деган ноаниқ режа ўрнига текшириладиган савол қолдирилади.

06

Ҳужжатлаштириш ва мулоқот

Клиник ёзувда «F33.9, оғирликни аниқлаш учун жорий синдром тўлиқ баҳоланмоқда; аввалги эпизодлар ҳужжатлари сўралди» каби очиқ таъриф фойдали. Аммо амалга оширилмаган текширувни бажарилган деб ёзиш мумкин эмас. Беморга «сизда номаълум касаллик бор» дейиш ўрнига, «қайталанувчи депрессия тарихи маълум, ҳозирги ҳолатнинг тафсилотларини аниқлаяпмиз» дейиш аниқроқ.

Бобнинг асосий қоидаси: ноаниқликни тан олиш касбий заифлик эмас, лекин уни муддатсиз сақлаб қолиш ҳам яхши амалиёт эмас. Код клиник фикрлашни алмаштирмайди; у фикрлаш натижасини қисқа ифодалайди.

07

Ноаниқлик турларини ажратиш

Диагностик ноаниқликнинг барчаси бир манбадан келмайди. Ахборот ноаниқлигида маълумот етишмайди: аввалги эпизод ҳақида ҳужжат йўқ, беморнинг хотираси чекланган ёки яқинлар билан ҳали гаплашилмаган. Мезон ноаниқлигида маълумот бор, аммо унинг қайси рубрикага мослиги қийин: эпизод давомийлиги чегарада, оралиқ тикланиш етарлича аниқ эмас. Сабаб ноаниқлигида эса депрессияга ўхшаш синдромнинг модда, дори ёки органик ҳолат билан боғлиқлиги ҳал этилмаган.

Ҳар бир ноаниқлик учун ҳаракат бошқача. Ахборот етишмаслиги қўшимча манба талаб қилади. Мезонга оид қийинчилик танланган тасниф нашрини қайта ўқиш ва баъзан ҳамкасб билан муҳокамани талаб қилади. Сабабий ноаниқлик анамнез, кўрик ва мақсадли текширувни талаб қилади. Фақат «F33.9» ёзиб қўйиш бу вазифаларни бажармайди.

08

Вақтинчалик ташхисни қандай ифодалаш мумкин?

Клиник ёзувда ишчи гипотеза, уни қўллаб-қувватловчи далил ва ҳал этилмаган саволлар ажратилади. Масалан: «Аввалги икки эпизод ҳақида маълумот бор, ҳужжатлар кутилмоқда; ҳозирги синдром баҳоланмоқда; гипомания тарихи бўйича қўшимча маълумот керак». Бу матнни беморнинг ҳақиқий маълумотисиз тайёр шаблон сифатида кўчириш мумкин эмас. Унинг вазифаси фикрлашни шаффоф қилишдир.

Ташхиснинг вақтинчалиги беморга тушунарли қилиб айтилади. «Биз ҳозир ёрдамни бошлаяпмиз, шу билан бирга касалликнинг кечишини аниқлаштиряпмиз» деган тушунтириш «ҳали ҳеч нарса билмаймиз» деган ноумид хабардан фарқ қилади. Клиник аниқлик баъзан вақт талаб қилади, аммо азобни тан олиш ва хавфсизлик чоралари бугундан бошланади.

09

Мавсумийликни текширишдаги нозикликлар

Ҳар йилги қишки чарчоқ ёки таътилдан кейинги тушкунлик клиник мавсумий депрессив эпизод дегани эмас. Уйқу, ёруғлик, меҳнат юкламаси, ижтимоий фаолият ва календарь стресслар таъсир қилиши мумкин. Беморда тўлиқ эпизодлар қайси ойларда бошлангани, қачон тугагани ва бошқа фаслларда ҳам эпизодлар бўлган-бўлмагани тикланади. Бир йиллик кузатувдан қатъий мавсумий кечиш хулосаси чиқаришга шошилмаслик керак.

Мавсумий кечиш биполяр бузилишда ҳам учраши мумкин. Баҳордаги фаолликни оддий тикланиш деб қабул қилишдан олдин уйқуга эҳтиёж, энергия, сарф-харажат ва импульсивлик сўралади. Ёруғликка асосланган усуллар каби интервенциялар ҳам тегишли мутахассис баҳоси ва биполяр хавфни ҳисобга олишни талаб қилиши мумкин; уларни ҳар қандай қишки тушкунлик учун ўзбошимча тавсия қилиш тўғри эмас.

10

Коднинг бошқа муассасага кўчиши

Бир муассасада шошилинч қабул вақтида қўйилган F33.9 кейинги муассасада йиллар давомида ўзгармай қолиши мумкин. Электрон картадаги код авторитетдек кўринади, аммо у дастлаб чекланган маълумот шароитида қўйилган бўлиши эҳтимол. Кейинги мутахассис аввалги кодни ҳурмат билан қабул қилади, лекин уни текширишдан воз кечмайди. Ҳужжатдаги ташхис билан ҳозирги клиник далиллар ўртасида фарқ бўлса, сабаб аниқланади.

Код аниқлаштирилганда аввалги ёзувни изсиз йўқотиш керак эмас. Қайси янги маълумот қарорни ўзгартиргани қайд этилади. Бу кейинги мутахассисга касаллик тарихини тушунишга ёрдам беради. Ташхислар рўйхатини узайтириш эмас, улар ўртасидаги мантиқий муносабатни тушунтириш муҳим.

11

Кодлашда рақамнинг ўзи эмас, версия ҳам муҳим

МКБ-10нинг ЖССТ асосий варианти, тадқиқот мезонлари ва миллий клиник модификациялари бир хил даражадаги деталлаштиришни бермайди. Интернетда топилган код номи бошқа мамлакат тизимига тегишли бўлиши мумкин. Шунинг учун клиник китобда кодни кўрсатганда унинг манбаси аниқланади; амалиётда эса муассаса ишлатадиган расмий тизимга мослаштирилади. Бир жойдаги қўшимча рақамни бошқа тизимга механик қўшиш мумкин эмас.

Айниқса «бошқа» ва «аниқланмаган» рубрикаларда таржима фарқи мазмунни ўзгартириши мумкин. Коднинг инглизча ёки русча номи билан ўзбекча клиник таъриф ўртасида мувофиқлик текширилади. Қисқа маъмурий ном клиник тушунтиришнинг ўрнини босмайди. Керак бўлса, коддан кейин беморнинг аниқ ҳолати оддий клиник тилда ёзилади.

12

Маълумотни кутганда даволаш қандай давом этади?

Ҳозирги депрессив синдром ва хавфга тегишли ёрдам ташхиснинг барча узоқ муддатли тафсилотлари аниқ бўлмагунча тўхтатилмайди. Бироқ даволаш танлови ноаниқликни ҳисобга олади. Масалан, биполяр кечишга ишончли шубҳа бўлса, бу фармакологик қарорда муҳим; шифокор уни «кейин аниқлаймиз» деб четга сурмайди. Ноаниқликнинг қайси қисми қарорга таъсир қилиши устуворлаштирилади.

Бемордан ҳамма ҳужжатни ўз кучи билан топиб келишни талаб қилиш баъзан реал эмас. Розилик ва мавжуд имкониятлар доирасида аввалги муассаса маълумоти сўралиши мумкин. Лекин ҳужжат топилмаса ҳам клиник суҳбат ва динамик кузатув давом этади. Манба етишмаслиги ёлғон аниқлик яратишга ҳам, беморни ёрдамсиз қолдиришга ҳам асос эмас.

13

Ўқув клиник мисол

Ўқув учун тузилган мисолда 36 ёшли аёлнинг электрон картасида кўп йилдан бери F33.9 ёзилган. Ҳозир у икки ойдан бери анедония, тушкунлик, энергия камайиши, айбдорлик, уйқу ва диққат бузилишини баён қилади. Аввалги ёзувлардан икки алоҳида депрессив эпизод ва улар орасида узоқ тикланиш даврлари тасдиқланади. Гипомания ва мания ҳақида маълумот йўқ. Тўлиқ суҳбатдан кейин жорий эпизоднинг ўртача оғирлиги асосланади ва код F33.1га аниқлаштирилади.

Бунда ташхис «оғирлашгани учун» эмас, маълумот етарли бўлгани учун ўзгарди. Код аниқлаштириш беморга аввалги шифокор хатосини исботлаш тарзида эмас, касалликнинг ҳозирги ҳолатини яхшироқ ифодалаш тарзида тушунтирилади.

14

Иккинчи ўқув вазияти

Ўқув учун тузилган мисолда беморнинг картасида «мавсумий депрессия, F33.8» ёзилган. Суҳбатда ҳар қишда тўлиқ депрессив эпизодлар ва ёзда тикланиш тасдиқланади, ҳозирги эпизод эса психозсиз оғир мезонларга мос. Шифокор мавсумийликни клиник тавсифда сақлайди, аммо жорий оғирликни аниқ кодлаш имконини кўриб чиқади. Мавсумийлик оғирлик ҳақидаги маълумотни йўқотишга сабаб бўлмайди.

Бошқа ўқув вазиятида бемор «ҳар ой уч кун тушкун бўламан» дейди. Бу маълумотнинг ўзи F33ни тасдиқламайди. Давомийлик, ҳайз цикли билан боғлиқлик, моддалар, муносабатлар ва бошқа аффектив белгилар баҳоланади. Мақсад бемор шикоятини камситиш эмас, нотўғри оиладаги кодни эрта маҳкамлаб қўймасликдир.

15

Текшириладиган якуний саволлар

F33.8 ёки F33.9ни ёзишдан олдин мутахассис беш саволни текширади: қайталанувчи кечиш асосланганми; жорий эпизод оғирлиги маълумми; мания ёки гипомания ҳақида етарли сўралганми; бошқа сабаблар кўриб чиқилганми; аниқлаштириш режаси борми? Бу саволлар янги расмий мезон эмас, таълимий клиник назорат рўйхатидир.

Агар жавоблардан бири йўқ бўлса, клиник ёзувда шу чегара очиқ кўрсатилади. Шундай ёндашув кодни беморнинг тўлиқ тарихи ўрнида ишлатишдан сақлайди ва кейинги мутахассисга қайси иш ҳали бажарилиши кераклигини тушунтиради.

16

Манбалар

[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F33, F33.8, F33.9 ва F38.1. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F33 ва F38.1. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE NG222. Recognition and assessment. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.