ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 21

Биполяр бузилишда енгил ёки ўртача депрессия

МКБ-10F31.3
01

Депрессия бир хил кўриниши, касаллик тарихи эса бошқача бўлиши мумкин

F31.3 ҳозирги депрессив эпизод енгил ёки ўртача оғирликда бўлган биполяр аффектив бузилишни ифодалайди. Унинг F32 ёки F33дан асосий фарқи бугунги қайғунинг рангида эмас, аввалги аффектив эпизодлар тарихидадир. ЖССТ МКБ-10 клиник қўлланмасида олдинги гипоманиакал, маниакал ёки аралаш аффектив эпизод ҳақида ишончли маълумот талаб қилинади. [1, 2]

Бемор биринчи марта депрессия билан мурожаат қилиши мумкин, лекин бу унинг ҳаётидаги биринчи аффектив эпизод дегани эмас. Аввалги гипомания «ишларим жуда яхши кетган вақт» сифатида эсда қолган бўлади. Мания эса баъзан касалхона, қарз ёки оилавий можаро тарихи ортида яширинган бўлади. Шунинг учун депрессияни баҳолашда умр давомидаги кайфият кўтарилиши ҳақида сўраш мажбурий клиник вазифадир.

02

Оддий яхши кайфиятни гипоманияга айлантирмаслик

Гипоманияни фақат хурсандлик билан аниқлаб бўлмайди. Кайфиятнинг ғайриоддий кўтарилиши ёки таъсирчанлиги билан бирга энергия ва фаолликда яққол ўзгариш, уйқуга эҳтиёж камайиши, гапириш ва фикрлаш тезлашиши, чалғувчанлик, одатдагидан ортиқча ижтимоий ёки мақсадли фаолият кузатилади. Муҳим жиҳат: бу беморнинг одатий ҳолатидан фарқ қилади ва муайян даврда биргаликда намоён бўлади.

Уйқусизлик билан уйқуга эҳтиёж камайиши фарқланади. Депрессия ёки хавотирда бемор кам ухлаганидан азият чекади ва чарчайди. Гипоманиакал ҳолатда эса анча кам ухлаб ҳам ўзини ғайриоддий тетик ҳис қилиши мумкин. Шунингдек, хизмат сафарида кўп ишлаш, янги лойиҳага қизиқиш ёки кофеин таъсири ўз-ўзидан гипомания эмас. Давомийлик, симптомлар мажмуаси, ташқи сабаблар ва функционал оқибатлар бирга баҳоланади.

Яқинлардан маълумот олиш бемор розилиги билан амалга оширилади. «У доим шундай» деган фикр ҳам, «бир ҳафтада бутунлай бошқа одамга айланди» деган таъриф ҳам клиник жиҳатдан текширилади. Оилавий биполяр бузилиш тарихи шубҳани ошириши мумкин, аммо ташхисни якка ўзи тасдиқламайди.

03

Жорий депрессив эпизодни алоҳида баҳолаш

Биполяр тарих топилгандан кейин ҳозирги депрессияни тавсифлаш тўхтамайди. Асосий ва қўшимча депрессив симптомлар, давомийлик, ишлаш қобилияти, ўзини парвариш қилиш ва суицид хавфи баҳоланади. Енгил ва ўртача оғирлик оддий кайфият тушиши дегани эмас: беморда клиник аҳамиятли азоб ва кундалик ҳаётга таъсир бўлиши мумкин.

F31.3нинг ўзи психозли оғир эпизодни қамрамайди. Психотик симптомлар ёки оғир депрессив синдром аниқланса, код ва даволаш муҳити қайта кўриб чиқилади. Психозни «оғир хавотир» деб ёпиб қўйиш, ўзини айблашни эса ҳар доим васваса деб аташ мумкин эмас. Ишончнинг қатъийлиги, ҳақиқатга муносабат ва бошқа психопатологик белгилар текширилади.

МКБ-10нинг айрим деталлаштирилган вариантларида F31.30 ва F31.31 соматик синдромсиз ва соматик синдромли кўринишларни ифодалайди. Бу ерда «соматик» ҳар қандай жисмоний шикоят эмас, депрессиянинг муайян симптомлар мажмуасидир. Кодлашда маҳаллий қўлланиладиган вариант текширилади. [1, 2]

04

Аралаш белгилар: алоҳида эътибор

Тушкун кайфиятга уйқуга эҳтиёж камайиши, фикрлар тезлашиши, ортиқча энергия ёки импульсивлик қўшилса, аралаш аффектив ҳолат эҳтимоли баҳоланади. Аммо хавотир, безовталик ва уйқусизликнинг ўзи аралаш эпизодни исботламайди. МКБ-10даги F31.6 аралаш эпизод мезонларини кейинги таснифлардаги «аралаш белгилар» қўшимча тавсифи билан айнан тенглаштириб бўлмайди.

Аралаш симптомлар даволаш танловига ва хавфга таъсир қилади. Шифокор суицид фикрларига энергия ва импульсивлик қўшилган-қўшилмаганини аниқлайди. Беморнинг «энди бир оз ҳаракат қила оляпман» дегани ҳар доим хавф камайганини англатмайди.

05

Даволаш мантиғи нега фарқ қилади?

Биполяр депрессияни даволаш фақат депрессив симптомларни камайтириш эмас, мания ёки аралаш ҳолатга ўтиш хавфини ҳам ҳисобга олади. Шунинг учун униполяр депрессия учун мос бўлган режа автоматик кўчирилмайди. Айниқса биполяр I бузилишда антидепрессант монотерапияси одатий биринчи танлов эмас. Мутахассис биполяр депрессияга самараси кўрсатилган воситаларни, аввалги жавобни ва беморнинг узоқ муддатли профилактика режасини кўриб чиқади. [3, 4]

Даволашнинг аниқ таркиби симптом оғирлиги, аввалги дори самараси, ножўя таъсирлар, соматик ҳолат, ҳомиладорлик эҳтимоли ва маҳаллий рухсатларга боғлиқ. Бу боб дори танлаш ёки дозани мустақил белгилаш учун қўлланма эмас. Литий, айрим антипсихотиклар ёки бошқа воситалар муҳокама қилинганда тегишли лаборатор ва клиник мониторинг режаси ҳам белгиланади.

Психотерапия биполяр бузилишга мослаштирилади. Уйқу ва кундалик ритмни барқарорлаштириш, эрта белгиларни таниш, дорига муносабатни муҳокама қилиш, стрессга жавоб ва фаолиятни режалаштириш муҳим. Беморга ўзини «кўпроқ ишлашга мажбур қилиш» ёки атайлаб ухламаслик тавсия этилмайди. Уйқу ритмини бузувчи усуллар айрим одамларда аффектив беқарорликка олиб келиши мумкин.

06

Беморга тушунтириш ва кузатув

«Сизда икки шахсият бор» деган таъриф мутлақо нотўғри. Биполяр бузилиш шахсиятнинг иккига бўлиниши эмас. Беморга кайфият ва энергиянинг турли эпизодлари бўлиши, даволаш эса уларнинг ҳар икки йўналишини ҳисобга олиши тушунтирилади.

Кузатувда депрессия билан бирга уйқуга эҳтиёж, энергия, нутқ, сарф-харажат ва импульсив қарорлар ҳам сўралади. Даволашдан кейин энергия тез кўпайиб, уйқу эҳтиёжи камайса, буни оддий «тузалиш» деб қабул қилмасдан баҳолаш керак. F31.3нинг амалий аҳамияти шу: ҳозирги депрессияни бутун аффектив тарих билан боғлаб даволаш.

07

Скрининг натижаси билан ташхис ўртасида

Биполярликка оид сўровнома ижобий чиқиши клиник суҳбатни чуқурлаштиришга ёрдам бериши мумкин, аммо ташхисни мустақил тасдиқламайди. Айрим саволлар хавотир, диққат етишмаслиги, модда таъсири ёки одатий фаол темперамент билан ҳам мос келиши мумкин. Шунинг учун ҳар бир ижобий жавоб вақт, давомийлик ва одатий ҳолатдан фарқ билан текширилади. Манфий натижа ҳам ишончли мания анамнезини рад этмайди.

Энг муҳим саволлардан бири симптомлар бир даврда бирга бўлган-бўлмаганидир. Бемор ҳаётининг турли вақтларида кам ухлаган, кўп гапирган ва кўп пул сарфлаган бўлиши мумкин. Уларни бир сунъий эпизодга бирлаштириш мумкин эмас. Ташхис учун клиник белгиларнинг вақт жиҳатдан мажмуаси зарур.

08

Дори билан боғлиқ фаоллашиш

Антидепрессантдан кейин безовталик ёки уйқусизлик пайдо бўлиши ҳар доим гипомания эмас. Дорига боғлиқ фаоллашиш, хавотир кучайиши, акатизия ёки бошқа ножўя таъсирлар ҳам бўлиши мумкин. Аксинча, тўлиқ гипоманиакал ёки маниакал синдромни «дорига бир оз реакция» деб камситиш ҳам хато. Энергия, уйқуга эҳтиёж, нутқ, фикр, ўзини баҳолаш ва хавфли хулқ тўлиқ баҳоланади.

МКБ-10 клиник тавсифлари ва тадқиқот мезонларида даволаш билан боғлиқ қисқа фаоллашишни талқин қилишда нозик фарқлар бор. Шу боис қайси мезонлар тўплами қўллангани ва воқеанинг дори билан вақт муносабати аниқ ёзилади. Беморни шошилинч равишда умрбод ёрлиқ билан белгилаш ҳам, кейинги хавфни эътиборсиз қолдириш ҳам мумкин эмас.

09

Биполяр I, биполяр II ва МКБ-10 коди

Клиник адабиётда биполяр I ва биполяр II атамалари кенг қўлланади. Улар мания ва гипомания тарихи бўйича муҳим фарқларни ифодалайди, аммо ЖССТ МКБ-10нинг F31.3 коди бу атамаларнинг бирига автоматик тенг эмас. Код ҳозирги эпизод ва аввалги аффектив тарихни биргаликда ифодалайди. Шунинг учун DSM атамасини МКБ кодига ўтказишда маҳаллий кодлаш қоидаси текширилади.

Бу фарқни беморга ортиқча классификацион тафсилот билан юклаш шарт эмас. У учун асосий маълумот: олдинги кайфият кўтарилиши даврлари даволаш режасини ўзгартиради; мақсад фақат тушкунликни камайтириш эмас, барқарорликни сақлашдир. Илмий ҳужжатда эса қайси тизим ва қайси мезон қўллангани аниқ бўлиши керак.

10

Психотерапияда биполяр кечишни ҳисобга олиш

Фаолиятни ошириш депрессияда фойдали мақсад бўлиши мумкин, аммо биполяр кечишда меъёр ва уйқу ритми алоҳида кузатилади. Бемор «энди ҳаммасини бир ҳафтада қилиб оламан» деб кескин юклама олса, терапевт буни фақат муваффақият деб рағбатлантирмайди. Реалистик суръат, дам олиш ва барқарор кун тартиби муҳокама қилинади.

Оила билан ишлашда ҳам фақат симптомни назорат қилиш эмас, мулоқотни яхшилаш муҳим. Яқинлар ҳар бир хурсандликни мания деб баҳоласа, бемор ўзининг табиий ҳисларидан қўрқиши мумкин. Аксинча, аввалги хавфли фаолликни романтиклаштириш ҳам зарарли. Олдинги эпизодга хос аниқ белгилар келишилади: масалан, бир неча кеча уйқуга эҳтиёжнинг кескин камайиши ва ғайриоддий сарф-харажатнинг бирга пайдо бўлиши.

11

Қабулда беморнинг афзалликларини эшитиш

Биполяр бузилиш ҳақидаги тушунтириш бемор учун оғир бўлиши мумкин. У аввалги фаол даврларини қадрлайди ва даволаш «ижодкорлигимни йўқотади» деб қўрқиши мумкин. Бу хавотирни рад этиш ўрнига аниқлаштириш зарур: қайси қобилиятни сақлашни истайди, қайси ножўя таъсирдан қўрқади, аввал қандай тажриба бўлган? Даволаш мақсади инсоннинг шахсиятини йўқотиш эмас, хавфли эпизодларни камайтириб, барқарор фаолиятни сақлаш экани тушунтирилади.

Агар аввалги дори кучли уйқучанлик ёки бошқа ноқулайлик келтирган бўлса, беморнинг қаршилиги асоссиз эмас. Мутахассис фойда ва ножўя таъсирни бирга муҳокама қилади. Режа бемор иштироки билан тузилса, у симптомларни эртароқ айтиши ва ўзгаришларни яширмаслиги осонроқ бўлади. Ҳамкорлик хавфни инкор қилиш эмас, уни реалистик бошқаришдир.

12

Қабуллар орасидаги маълумот

Кайфият кундалиги айрим беморда депрессия, нормал тикланиш ва фаоллашишни ажратишга ёрдам бериши мумкин. Унда уйқу давомийлиги билан бирга уйқуга эҳтиёж, энергия ва кундалик фаолият қайд этилади. Фақат «яхши/ёмон» деган баҳо етарли бўлмаслиги мумкин: бемор гипоманияни жуда яхши ҳолат деб баҳолайди. Шунинг учун хулқий ва функционал белгилар ҳам муҳим.

Кундалик ташхисни ўзи қўймайди. У суҳбат учун материал бўлади. Бемор рақамларни тўлдиришга қаттиқ берилиб кетса ёки бу унга юк бўлса, восита соддалаштирилади. Яқинлар кузатуви ҳам бемор билан келишилган ва унинг шахсий чегараларини ҳурмат қилган ҳолда қўлланади.

13

Тезкор қайта баҳолашга асослар

Депрессия даволанаётганда янги импульсивлик, уйқуга эҳтиёжнинг кескин камайиши, кучли безовталик, психоз ёки суицид нияти пайдо бўлса, навбатдаги режали кўрикни кутиш тўғри бўлмаслиги мумкин. Беморга қайси хизматга ва қандай мурожаат қилиш олдиндан тушунтирилади. Фақат «ёмонлашсангиз келинг» деган умумий ибора ўрнига у таний оладиган белгилар айтилади.

Шу билан бирга, ҳар бир яхши кунни хавф деб қабул қилишдан сақланилади. Тикланишда энергия ва қизиқишнинг қайтиши кутилган натижа. Уни гипоманиядан фарқлаш учун уйқу эҳтиёжи, хулқнинг одатдан чиқиши, тезлашиш ва оқибатлар бирга баҳоланади. Бу нозик фарқ беморнинг нормал ҳаётдан қўрқмасдан тикланишига ёрдам беради.

14

Ўқув клиник мисол

Ўқув мақсадида тузилган ҳолатда 29 ёшли дизайнер беш ҳафталик тушкунлик, қизиқиш йўқолиши ва иш суръати пасайиши билан мурожаат қилади. Аввал у икки марта «жуда унумдор» даврларни бошдан кечирган: бир неча кун анча кам ухлаб, чарчамаган, бир вақтда кўп лойиҳа олган, ғайриоддий харидлар қилган. Бемор буни касаллик деб ҳисобламаган. Унинг розилиги билан олинган яқин инсон маълумоти одатий хулқдан яққол ўзгариш бўлганини тасдиқлайди.

Шифокор фақат шу қисқа таърифга таяниб код қўймайди. Ҳар бир даврнинг давомийлиги, симптомлари, моддалар ва дори таъсири, функционал оқибатлари текширилади. Аввалги гипоманиакал эпизод ва ҳозирги ўртача депрессив эпизод мезонлари тасдиқланса, F31.3 асосланади. Даволаш режаси аввалги «рекуррент депрессия» гипотезасидан биполяр кечишни ҳисобга олувчи режага ўзгаради.

15

Қиёсий ўқув вазияти

Икки бемор «кам ухладим» дейди. Биринчиси кечаси хавотирдан ухлолмайди, эрталаб чарчоқ ва уйқучанликдан азият чекади. Иккинчиси одатдагидан анча кам ухлаб, ўзини ғайриоддий тетик ҳис қилади, тез гапиради ва катта режалар тузади. Бу қисқа ўқув мисоли ташхис қўйиш учун етарли эмас, аммо бир хил шикоят ортида турли клиник маъно борлигини кўрсатади. Биринчи ҳолатда хавотирли уйқусизлик, иккинчисида гипоманиакал ёки маниакал синдром эҳтимоли текширилади.

Яна бир вазиятда бемор таътилда қувонган ва кўп суҳбатлашган. Уйқу эҳтиёжи, хулқи ва функцияси одатий чегарада. Бундай ҳолатни гипомания деб аташ ортиқча ташхис бўлади. Яхши дифференциал ташхис фақат касалликни топиш эмас, нормал кайфиятни ҳам нормал деб тан олишдир.

16

Манбалар

[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F30 ва F31.3. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F31.3. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE CG185. Bipolar disorder: assessment and management. https://www.nice.org.uk/guidance/cg185/chapter/recommendations

[4] NIMH. Bipolar Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.