ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 22

Ва F31.5 биполяр бузилишда оғир депрессия

МКБ-10F31.4
01

Икки коднинг умумий асоси ва ҳал қилувчи фарқи

F31.4 биполяр аффектив бузилишнинг ҳозирги оғир, психотик симптомларсиз депрессив эпизодини; F31.5 эса ҳозирги оғир, психотик симптомли депрессив эпизодини ифодалайди. Иккала ҳолатда ҳам биполяр кечишни тасдиқловчи аввалги аффектив эпизод тарихи ва ҳозирги оғир депрессив синдром асосланиши керак. Психоз бор-йўқлиги кодни ўзгартиради, аммо психозсиз оғир депрессияни «хавфсиз» қилмайди. [1, 2]

Беморнинг аввалги манияси кўп йил олдин бўлган, оила буни унутган ёки ҳужжат бошқа муассасада қолган бўлиши мумкин. Шунинг учун жорий оғир ҳолатда ҳам анамнез тикланади. Лекин ҳужжат кутиш шошилинч ёрдамни кечиктирмаслиги лозим. Диагностик аниқлаштириш ва хавфсизлик чоралари бир вақтда олиб борилади.

02

F31.4: психозсиз оғир депрессия

Кучли анедония, тушкунлик, энергиянинг жиддий камайиши, психомотор секинлашиш ёки безовталик, умидсизлик, овқатланиш ва уйқу бузилиши, ишлаш ва ўзини парвариш қилишнинг кескин пасайиши оғир синдромни ташкил қилиши мумкин. Суицид фикрлари очиқ айтилмаслиги ҳам мумкин: баъзи беморлар яқинларини хафа қилмаслик учун яширади, бошқалари эса гапиришга куч тополмайди.

Ҳар бир беморда фикр, ният, режа, воситаларга кириш, аввалги уринишлар ва ҳимоя омиллари алоҳида баҳоланади. Хавф шкаласидаги балл клиник қарорни алмаштирмайди. Беморнинг суюқлик қабул қилмаслиги, оғир ўзини ташлаб қўйиш ёки соматик беқарорлиги ҳам шошилинч ёрдам сабаби бўлиши мумкин.

Психозсиз ҳолатда айбдорлик ҳисси кучли, аммо шубҳа ва муҳокама имкони сақланган бўлиши мумкин. «Оиламга етарлича ёрдам бермаяпман» деган фикр билан «менинг фикрим туфайли бутун шаҳар ҳалок бўлди» деган тузатилмайдиган ишонч бир хил эмас. Клиник мазмун ва ҳақиқатга муносабат бирга баҳоланади.

03

F31.5: оғир депрессияга психоз қўшилганда

Васвасали айбдорлик, хароб бўлиш, оғир тана касаллиги ёки мавжуд эмаслик ҳақидаги ишончлар, айбловчи ёки буйруқ берувчи овозлар психотик депрессияда учраши мумкин. Психотик мазмун кайфиятга мос ёки мос бўлмаган бўлиши мумкин. Мазмуннинг ғайриоддийлиги якка ўзи шизофренияни исботламайди; психоз билан кайфият эпизоди ўртасидаги вақт муносабати муҳим.

Галлюцинациялар ҳақида сўраганда уларнинг мазмуни, частотаси, беморнинг уларга муносабати ва буйруққа амал қилиш хавфи аниқланади. Шифокор васваса билан тортишиб, беморни «мантиқан енгишга» уринмайди. У азобни тан олади, аммо нотўғри ишончни тасдиқламайди: «Сиз буни жуда ҳақиқий ҳис қилаётганингизни кўряпман; хавфсизлигингизни таъминлаб, ҳолатни даволаймиз» каби мулоқот мақбул.

Онгнинг булутланиши, диққатнинг кескин ўзгарувчанлиги, иситма ёки ўткир неврологик белгилар бўлса, делирий ва бошқа соматик сабаблар текширилади. Қотиб қолиш, мутизм, овқатдан бош тортиш ёки ғайриоддий ҳаракатлар кататония эҳтимолини кўтариши мумкин. Буларни «депрессияси жуда кучли» деб изоҳлаб қўйиш мумкин эмас.

04

Даволаш муҳити ва бошланғич қарорлар

Оғир биполяр депрессияда ёрдам муҳити беморнинг хавфсизлиги, ўзини парвариш қилиш қобилияти, психоз, соматик ҳолат ва уйдаги қўллаб-қувватлашга қараб танланади. Айрим ҳолатда интенсив амбулатор кузатув етарли бўлиши мумкин; бошқасида стационар ёрдам зарур. Мажбурий чоралар қўлланиши маҳаллий қонун, клиник асос ва бемор ҳуқуқлари билан тартибга солинади.

Аввало қабул қилинаётган дорилар, уларнинг мунтазамлиги, аввалги самара ва ножўя таъсирлар аниқланади. «Дори ишламаган» деган хулоса чиқаришдан олдин етарли муддат, қабул тартиби ва ташхиснинг тўғрилиги текширилади. Бироқ юқори хавфда барча маълумот тўплангунча даволашни кечиктириш мумкин эмас.

05

Униполяр депрессия режасини автоматик кўчирмаслик

Биполяр депрессияда мутахассис касалликнинг ҳар икки қутбини ҳисобга олади. Антидепрессантни якка ҳолда одатий бошланғич ечим сифатида танлаш, айниқса биполяр I бузилишда, мақбул эмас. Айрим беморларда у мания, гипомания ёки аралаш симптомлар пайдо бўлиши билан боғлиқ бўлиши мумкин. Ҳар бир беморда бундай натижа бўлади деб айтиш ҳам нотўғри; хавф индивидуал баҳоланади. [3, 4]

NICE CG185 ўртача ва оғир биполяр депрессия учун муайян фармакологик вариантларни, жумладан кветиапин ёки оланзапин билан флуоксетин комбинациясини клиник шароитга қараб кўриб чиқади. Литий қабул қилаётган беморда унинг даражаси, самараси ва хавфсизлиги текширилади. Бу номларни келтириш тайёр рецепт эмас: танлов қўлланма, лицензия, ҳамроҳ касаллик, репродуктив хавф ва мониторинг имконига боғлиқ. Психозли ҳолатда антипсихотик компонент ва хавфсиз муҳит алоҳида аҳамиятга эга.

Ҳаёт учун хавфли, тез жавоб талаб қиладиган ёки тегишли даволашга жавоб бермаган оғир ҳолатларда электроконвульсив терапия мутахассислар томонидан кўриб чиқилиши мумкин. Қарорда соматик баҳолаш, анестезия, когнитив ножўя таъсирлар, розилик ва ҳуқуқий талаблар муҳокама қилинади. ЭКТни жазо ёки барча депрессия учун оддий биринчи қадам сифатида кўрсатиш мумкин эмас.

06

Кузатувдаги икки йўналиш

Даволаш самараси депрессив ва психотик симптомлар камайиши, овқатланиш, уйқу ва функция тикланиши орқали баҳоланади. Шу билан бирга, манияга ўтиш белгилари ҳам кузатилади. Кескин тетиклик, уйқуга эҳтиёж камайиши, тез нутқ ва хавфли қарорлар пайдо бўлса, режа қайта кўриб чиқилади. Хулоса шуки, оғир биполяр депрессияни даволаш «кайфиятни кўтариш»дан кенгроқ вазифадир: хавфни камайтириш, барқарор тикланиш ва кейинги эпизодларнинг олдини олиш бирга кўзланади.

07

Психоз ва кайфиятнинг вақт муносабати

F31.5ни баҳолашда психотик симптомлар қачон бошлангани ва кайфият эпизоди билан қандай боғлангани аниқланади. Психоз депрессив синдром билан бирга пайдо бўлиб, у енгиллашганда камайганми? Кайфият эпизодидан ташқари ҳам давом этганми? Аввалги психозли даврларда мания ёки депрессия бўлганми? Бу маълумотлар биполяр, шизоаффектив ва бошқа психотик бузилишларни фарқлашда муҳим.

Бир қабулдаги манзара бутун ташхисни ҳал этмаслиги мумкин. Шошилинч ҳолатда ишчи ташхис билан ёрдам кўрсатилади, кейин вақт бўйича маълумот тўлдирилади. Шифокор психоз мазмуни ғайриоддий бўлгани учун аффектив тарихни четга сурмайди; шу билан бирга, ҳар қандай психозни депрессиянинг қисми деб қабул қилмайди.

08

Акатизия, хавотир ва аралаш симптомлар

Даволаш даврида беморда безовталик пайдо бўлса, унинг табиати аниқланади. Акатизияда ички ҳаракатланиш эҳтиёжи ва бир жойда ўтира олмаслик бўлиши мумкин; хавотирда қўрқув ва хавф кутилмаси устун; аралаш аффектив ҳолатда эса фаоллик, фикр тезлиги ва уйқу эҳтиёжидаги ўзгаришлар бирга келиши мумкин. Бу ҳолатлар бирга учраши ҳам мумкин, шунинг учун қисқа ёрлиқ етарли эмас.

Безовталикни нотўғри талқин қилиш даволашни нотўғри йўналтириши мумкин. Дори ножўя таъсири бўлса, уни касаллик кучайиши деб қабул қилиш; аралаш ҳолат бўлса, уни фақат хавотир деб баҳолаш хавфли. Дори бошланган ёки ўзгарган вақт, симптомлар бошланиши ва клиник кўрик бирга таҳлил қилинади. Беморга дори дозасини мустақил ўзгартириш эмас, тезроқ мутахассисга хабар бериш тушунтирилади.

09

Соматик мониторинг даволашнинг бир қисми

Оғир депрессияда овқатланиш, суюқлик, вазн ўзгариши, ҳаракатсизлик ва ҳамроҳ касалликлар баҳоланади. Фармакотерапия танланганда ҳар бир воситага хос хавфсизлик текширувлари белгиланади. Масалан, литий билан даволашда қондаги даража ва тегишли орган функциялари бўйича мониторинг талаблари мавжуд; антипсихотикларда метаболик ва ҳаракат ножўя таъсирлари баҳоланади. Аниқ жадвал препарат, ҳолат ва маҳаллий протоколга қараб белгиланади.

Ҳомиладорлик эҳтимоли, эмизиш ёки репродуктив режалар фармакологик қарордан олдин муҳокама қилиниши керак. Айрим воситаларнинг репродуктив хавфи жиддий ва махсус чекловлар талаб қилади. Беморга дорини тўсатдан тўхтатишни тавсия қилиш ҳам хавфли бўлиши мумкин; қарор тегишли мутахассислар билан индивидуал қабул қилинади. Бу масалада оддий «табиий воситага ўтинг» деган маслаҳат етарли эмас.

10

Қарор қабул қилиш қобилияти ва розилик

Оғир депрессия ёки психоз мавжудлиги бемор барча қарорга қобилиятсиз дегани эмас. Қобилият муайян қарор ва муайян вақт учун баҳоланади: бемор маълумотни тушуна оладими, ўз ҳолатига татбиқ қила оладими, вариантларни солиштира оладими ва танловини ифодалай оладими? Шу билан бирга, оғир васваса айрим қарорларни бузиши мумкин. Розилик ва ҳуқуқий чоралар маҳаллий қонунларга мувофиқ амалга оширилади.

Яқинлардан ёрдам олиш беморни мулоқотдан чиқариб қўйиш дегани эмас. Унинг овози имкон қадар сақланади. Шифокор мураккаб маълумотни қисқа қисмларга бўлиб тушунтиради, тушунганини текширади ва такрор муҳокама қилишга тайёр бўлади. Хавфсизлик билан инсон қадри бир-бирига қарши қўйилмайди.

11

Стационардан кейинги ўтиш

Оғир эпизоддан кейинги биринчи даврда ёрдам узилиб қолмаслиги муҳим. Чиқариш хулосасида аввалги биполяр тарих, жорий эпизод хусусияти, психоз ва хавф динамикаси, дорилар ва мониторинг эҳтиёжи тушунарли баён қилинади. Кейинги мутахассисга фақат «аҳволи яхшиланди» деган жумла етарли эмас. Қайси симптомлар сақлангани ва қайси белгиларда тез қайта баҳолаш зарурлиги кўрсатилади.

Бемор ҳаётга қайтганда эпизод оқибатлари билан ҳам тўқнашади: ишдан узилиш, оила хавотири, уят ёки қарзлар. Бу муаммоларни фақат дори ҳал қилмайди. Психологик ва ижтимоий ёрдам даволашнинг давоми сифатида режалаштирилади. Барқарор тикланиш симптомлар йўқолиши билан бирга беморнинг ўз ҳаётини қайта бошқаришини ҳам қамраб олади.

12

Оғирлик ва хавф ҳар доим бир йўналишда ўзгармайди

Беморнинг ҳаракати ва нутқи бир оз жонланса, суицид хавфи автоматик камайган деб бўлмайди. Умидсизлик сақланган ҳолда энергия ошиши айрим вазиятда хавфли бўлиши мумкин. Шунинг учун кузатувда умумий ташқи яхшиланиш билан бирга фикр, ният ва ҳаракат имкони қайта сўралади. Хавф динамик жараён, бир қабулдаги баҳо кейинги ҳафта учун кафолат эмас.

Психоз камайиши ҳам барча хавфни тугатмайди. Бемор аввалги васвасали ҳаракатларидан уялиши, оилавий ёки молиявий оқибатлардан қўрқиши мумкин. Реабилитацияда бу ҳислар очиқ ва айбловсиз муҳокама қилинади. Беморга касаллик давридаги тажрибани тушуниш ва ҳаётга қайтиш учун вақт ҳамда ёрдам керак бўлиши мумкин.

13

Мутахассислар ўртасидаги мувофиқлаштириш

Оғир биполяр депрессияда психиатр, соматик мутахассис, ҳамшира ва психологнинг вазифалари бир-бирига мос бўлиши керак. Бир мутахассис уйқу ва фаолликни барқарорлаштиришни, бошқаси эса кескин юклама оширишни тавсия қилса, бемор чалкашади. Асосий даволаш режаси, мониторинг ва шошилинч белгилар бўйича мувофиқлик зарур.

Беморга ким қайси савол учун масъул экани тушунтирилади. Дори ножўя таъсири, психотерапия вазифаси ва маъмурий масала учун алоқа йўли фарқ қилиши мумкин. Хизматлар ўртасидаги узилишни беморнинг ўзи ҳал қилишига тўлиқ ташлаб қўйиш, айниқса оғир эпизоддан кейин, қийинчилик келтиради. Клиник мувофиқлаштириш даволаш сифатининг бир қисми ҳисобланади.

14

Икки ўқув клиник мисол

Биринчи мисол ўқув учун тузилган. 47 ёшли эркакнинг аввалги маниакал эпизоди тиббий ҳужжатлар билан тасдиқланган. Ҳозир у деярли ишламайди, куннинг катта қисмини ётиб ўтказади, овқатни кам қабул қилади, кучли умидсизликни баён қилади. Психоз аниқланмайди. Оғир депрессив эпизод мезонлари тасдиқлангач, F31.4 қўйилади. Даволаш муҳити суицид хавфи ва овқатланиш ҳолатига қараб танланади; «психоз йўқ» дегани билан уйга кузатувсиз жўнатилмайди.

Иккинчи ўқув мисолда 39 ёшли аёл аввал мания билан даволанган. Жорий депрессияда «ички аъзоларим йўқолган, овқат ейишим мумкин эмас» деган қатъий ишонч пайдо бўлган. Соматик текширув билан бирга психотик симптомлар, кататония эҳтимоли ва хавф баҳоланади. Оғир биполяр депрессив эпизод психоз билан тасдиқланса, F31.5 асосланади. Беморнинг овқатдан бош тортиши фақат фикр мазмуни эмас, жисмоний хавф манбаи ҳамдир.

15

Хулосани ёзиш намунаси

Таълимий тузилма сифатида хулосада қуйидагилар изчил баён қилиниши мумкин: биполяр кечишни тасдиқловчи аввалги эпизод; ҳозирги оғир депрессив синдром; психоз бор-йўқлиги; аралаш ва кататоник белгилар баҳоси; соматик ҳолат; хавф; ёрдам муҳити; даволаш ва мониторинг. Бу расмий бланк эмас, клиник маълумотни йўқотмаслик учун йўналишдир.

Агар бир қисм ҳақида маълумот етишмаса, у «йўқ» деб эмас, «ҳали аниқланмаган» деб қайд этилади. Масалан, аввалги ҳужжат келмагани мания бўлмаганини исботламайди. Аниқ маълумот билан чегараларни ажратиш оғир ҳолатда ҳам клиник фикрлашнинг асосий талабидир.

16

Манбалар

[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F31.4–F31.5. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F31.4–F31.5. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE CG185. Managing bipolar depression in adults in secondary care. https://www.nice.org.uk/guidance/cg185/chapter/recommendations

[4] NIMH. Bipolar Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.