ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 25

Аралаш хавотирли ва депрессив бузилиш

МКБ-10F41.2
01

Икки симптом гуруҳи бор, аммо икки тўлиқ ташхис эмас

F41.2 хавотир ва депрессив симптомлар бирга мавжуд, бироқ уларнинг ҳеч бири алоҳида мустақил бузилишни асослаш учун етарли даражада бўлмаган ҳолатни ифодалайди. Бу рубрикани «депрессияга хавотир қўшилса» деган умумий маънода ишлатиш нотўғри. Тўлиқ депрессив эпизод билан бирга хавотир бўлиши мумкин; тўлиқ депрессия ва мустақил хавотир бузилиши бирга ҳам учраши мумкин. Бу ҳолатлар F41.2 билан бир хил эмас. [1, 2]

ЖССТ клиник қўлланмаси хавотир ва депрессиядан ҳеч бири яққол устун бўлмаслиги, ҳар бири алоҳида ташхис учун етарли бўлмаслигига урғу беради. Вегетатив симптомлар, ҳатто вақти-вақти билан бўлса ҳам, мавжуд бўлиши кераклиги қайд этилган. Фақат хавотирланиш ва хафа бўлишни баён қилишнинг ўзи бу рубрикани асосламайди.

02

Хавотир томонини очиш

Беморда безовталик, ёмон воқеа кутиш, таранглик, дам ола олмаслик, диққатнинг қийинлашиши бўлиши мумкин. Юрак уриши, титраш, терлаш, оғиз қуриши ёки қоринда ноқулайлик каби вегетатив симптомлар сўралади. Бу белгиларни психоген деб қабул қилишдан олдин клиник эҳтиёжга қараб соматик сабаблар баҳоланади.

Хавотир мазмуни ва вақт тузилиши муҳим. У доимий ва кўп соҳалими, муайян вазиятга боғлиқми, хуружсимон келадими? Мажбурий фикр ва ҳаракатлар борми? Травматик хотиралар билан боғлиқми? Паник бузилиш, генерализациялашган хавотир, фобик ёки обсессив-компульсив бузилиш мезонлари тўлиқ бажарилса, уларни F41.2 ичида йўқотиб қўйиш мумкин эмас.

03

Депрессив томонни очиш

Тушкун кайфият, қизиқишнинг пасайиши, энергия камайиши, ўзини паст баҳолаш ва келажакка пессимистик қараш баҳоланади. Лекин ҳар бир уйқусизлик ёки чарчоқни депрессия белгиси сифатида икки марта санашдан эҳтиёт бўлиш керак: у хавотир, соматик ҳолат ёки уйқу тартиби билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Давомийлик, симптомларнинг бир вақтда мавжудлиги ва функцияга таъсир аниқланади. Депрессив эпизод мезонлари тўлиқ бажарилса, «аралаш» деган номни сақлаб қолиш учун депрессияни сунъий енгиллаштириш мумкин эмас. F41.2нинг вазифаси тўлиқ синдромларни яшириш эмас, улардан паст даражадаги аралаш клиник ҳолатни тўғри ифодалашдир.

04

Тўрт клиник вазиятни фарқлаш

Биринчи вазиятда хавотир ҳам, депрессив симптомлар ҳам клиник аҳамиятли, аммо иккаласи ҳам мустақил ташхис чегарасига етмайди. Тегишли шартлар бажарилса, F41.2 кўриб чиқилади.

Иккинчи вазиятда тўлиқ депрессив эпизод бор, хавотир эса унинг доирасида ёки қўшимча симптом сифатида кузатилади. Бу ерда асосий депрессив ташхисни қўйиш, хавотирни клиник тавсифлаш ва уни даволаш режасига киритиш керак.

Учинчи вазиятда мустақил хавотир бузилиши мезонлари бажарилади, депрессив симптомлар эса субсиндромал даражада. Хавотир бузилиши асосий йўналиш бўлади, депрессив симптомлар эса эътиборсиз қолдирилмайди.

Тўртинчи вазиятда иккала мустақил синдром мезонлари ҳам бажарилади. Мос ҳолда иккала ташхис қайд этилади; F41.2 уларнинг ўрнини босмайди. Қайси муаммога аввал эътибор бериш хавф, оғирлик ва бемор эҳтиёжи билан белгиланади.

05

Стресс билан боғлиқ ҳолатдан фарқи

Муайян ҳаётий ўзгариш ёки стрессордан кейин бошланган хавотирли-депрессив реакцияда F43.2 доирасидаги мослашув бузилиши баҳоланади. ЖССТ клиник қўлланмаси аралаш симптомлар аҳамиятли ҳаётий ўзгариш ёки стресс билан яқин боғлиқ бўлса, шу йўналишни кўриб чиқишни кўрсатади. Бироқ стресснинг мавжудлиги автоматик равишда мослашув бузилиши дегани эмас: тўлиқ депрессив ёки бошқа синдром бор-йўқлиги текширилади.

Беморнинг «ҳаммаси ишдан бошланди» деган фикри муҳим, аммо сабабий хулоса учун етарли эмас. Аввалги симптомлар, вақт муносабати, стресс тугагандаги динамика ва клиник мезонлар баҳоланади. Ташхисда ҳаётий контекстни ҳисобга олиш билан симптомларнинг мустақил оғирлигини тан олиш бирга амалга оширилади.

06

Баҳолаш воситалари ва хавф

Хавотир ва депрессия шкалалари икки симптом гуруҳининг динамикасини кузатишга ёрдам беради. Икки шкалада ҳам ўртача балл чиқиши F41.2ни автоматик тасдиқламайди. Шкала клиник суҳбат, вақт мезонлари ва дифференциал ташхис ўрнини босмайди. Айниқса соматик симптомлар икки шкалада такрор ҳисобланиши мумкинлигини эсда тутиш керак.

Субсиндромал деган атама суицид хавфи йўқ дегани эмас. Умидсизлик, ўзини жароҳатлаш фикри, модда истеъмоли ва оилавий зўравонлик каби омиллар тўғридан-тўғри сўралади. Кескин хавф пайдо бўлса, ташхис номидан қатъи назар тегишли шошилинч ёрдам ташкил этилади.

07

Даволаш: оддийлаштирмасдан, ортиқча тиббийлаштирмасдан

Дастлаб беморга симптомларнинг ўзаро боғлиқлиги тушунтирилади. Хавотир уйқуни бузади, уйқусизлик чарчоқни оширади, чарчоқ фаолиятни камайтиради, бу эса тушкунлик ва янги хавотирни кучайтириши мумкин. Бу ҳалқа «ҳаммаси хаёлингизда» дегани эмас; симптомлар реал ва улар билан ишлаш мумкин.

Психологик ёрдамда фаолиятни режалаштириш, хавотирли тахминларни текшириш, қочиш хулқини камайтириш, муаммо ечиш ва уйқу одатлари билан ишлаш қўлланиши мумкин. Танлов индивидуал бўлади. Дори зарурати симптомларнинг давомийлиги, функционал таъсири, ҳамроҳ ташхислар, аввалги самара ва бемор хоҳишига қараб кўриб чиқилади. F41.2 коди борлиги антидепрессант ёки тинчлантирувчи воситани автоматик тайинлашга асос эмас.

Бензодиазепинларни узоқ муддатли одатий ечим сифатида қўллаш қарамлик, толерантлик ва бекор қилиш муаммоларига олиб келиши мумкин. Фармакотерапия танланса, мақсад, кутилган муддат, ножўя таъсирлар ва қайта кўрик белгиланади. Беморни «енгил ҳолат, ўзингиз енгинг» деб ёрдамсиз қолдириш ҳам, узоқ дорилар рўйхати билан ортиқча тиббийлаштириш ҳам мақбул эмас.

08

Симптомларнинг ўзаро таъсири ва сабабий эҳтиёткорлик

Хавотир ва депрессия бир-бирини кучайтириши мумкин, аммо ҳар бир беморда қайси бири аввал бошланганини аниқлаш осон эмас. Бемор хавотир туфайли фаолиятдан қочган, кейин ижтимоий алоқа ва қониқиш камайган бўлиши мумкин. Бошқа беморда аввал депрессив энергия пасайиши пайдо бўлиб, бажарилмаган вазифалар янги хавотир келтирган бўлади. Бу кетма-кетлик терапевтик мақсадни аниқлашга ёрдам беради, аммо мустақил синдром мезонларини алмаштирмайди.

Клиник формуляцияда «қайси ҳалқа ҳозир ўзгариши мумкин?» деган савол фойдали. Уйқу тартиби, қочиш, ортиқча текшириш ёки вазифаларни кечиктиришдан бири бемор учун амалий бошланиш нуқтаси бўлиши мумкин. Бунинг учун бутун касаллик сабабини мутлақ аниқлаб олиш шарт эмас, лекин хавфли ёки бошқа махсус даволаш талаб қиладиган ҳолатлар баҳоланган бўлиши керак.

09

Вегетатив симптомларни жиддий қабул қилиш

Юрак уриши ёки нафас етишмаслиги билан мурожаат қилган беморга текширувсиз «асабдан» дейиш мумкин эмас. Янги, кучли ёки клиник хавф белгилари билан келган симптомлар тегишли тиббий баҳолашни талаб қилади. Шу билан бирга, хавфли соматик сабаблар баҳолангандан кейин ҳам беморнинг танавий азобини инкор қилиш тўғри эмас. Психофизиологик симптом реал, у ўйлаб топилган дегани эмас.

Такрорий текширувлар баъзан беморнинг қисқа муддатли хотиржамлигини оширади, аммо хавотирни узоқ муддатга сақлаб туриши мумкин. Бу эҳтимол клиник асосда ва эҳтиёткор муҳокама қилинади. Мақсад зарур текширувни бекор қилиш эмас, текширув ва психологик ёрдамнинг оқилона чегарасини белгилашдир. Янги симптом ёки янги хавф пайдо бўлса, аввалги «хавотир» ташхиси қайта тиббий баҳолашга тўсқинлик қилмайди.

10

Беморга тушунарли тушунтириш намунаси

«Сизда хавотир ва тушкунлик белгилари бирга келяпти. Ҳозирги баҳолашда уларнинг ҳар бири алоҳида тўлиқ синдром даражасига етмаган, аммо кундалик ҳаётингизга таъсир қиляпти. Шунинг учун ёрдам керак эмас деган хулоса чиқармаймиз. Белгиларни камайтириш ва динамикани кузатиш учун режа тузамиз». Бу таълимий мулоқот намунаси ҳар бир беморнинг ҳақиқий баҳосига мослаштирилади.

«Сизда ҳеч нарса йўқ» ёки «фақат асаб» деган иборалар беморни тушунилмаган ҳис қилдириши мумкин. Аксинча, кўп ташхисларни кетма-кет санаш уни янада қўрқитиши мумкин. Аниқ, чекланган ва умид берувчи тушунтириш симптомларнинг ҳақиқийлигини тан олади, лекин уларни қайтариб бўлмас ҳолат сифатида кўрсатмайди.

11

Динамикада ташхис ўзгариши

Биринчи қабулда субсиндромал бўлган симптомлар кейин тўлиқ депрессив эпизодга айланиши мумкин. Ёки хавотир камайиб, депрессив белгилар ҳам йўқолиши мумкин. Шу сабабли F41.2ни ўзгармас шахсий хусусият сифатида тушунтириш тўғри эмас. Қайта баҳолашда фақат умумий «яхшимисиз?» эмас, ҳар бир симптом гуруҳи ва функция текширилади.

Янги суицид фикри, анедониянинг кескин кучайиши, уйқуга эҳтиёж камайиши билан энергия ошиши, психоз ёки модда истеъмоли кўпайиши ташхис ва хавфни тез қайта кўриб чиқишга асос бўлади. Аксинча, симптомлар камайган бўлса, ёрдамни босқичма-босқич якунлаш ва мустақил кўникмаларни мустаҳкамлаш муҳокама қилинади. Кузатувнинг мақсади беморни муддатсиз хизматга боғлаб қўйиш эмас.

12

Маданий тил ва клиник маъно

Бемор хавотир ва тушкунликни тиббий атамалар билан эмас, «ичим сиқилади», «юрагим ғаш», «ҳеч нарсага тоқатим йўқ» каби иборалар билан баён қилиши мумкин. Мутахассис бу сўзларни тайёр симптомга айлантирмай, бемор учун нимани англатишини сўрайди. Бир ибора бир одамда хавотирни, бошқасида қайғуни, учинчисида танавий ноқулайликни ифодалаши мумкин.

Клиник таржима беморнинг тилини йўқотмаслиги керак. Ҳужжатда унинг муҳим ибораси ва мутахассиснинг аниқлаштирилган таърифи бирга келтирилиши мумкин. Бу кейинги мутахассисга ҳам ёрдам беради. Беморни «тўғри атама билан гапиринг» деб тузатиш ўрнига, унинг тажрибасини тушуниш устувор бўлади.

13

Ёрдамнинг интенсивлигини танлаш

Симптомлар субсиндромал бўлса ҳам, ижтимоий вазият ёки ҳамроҳ касаллик ёрдам эҳтиёжини ошириши мумкин. Ёлғиз яшаш, қарамоғида инсон бўлиши, модда истеъмоли ёки тиббий муаммо режага таъсир қилади. Фақат кодга қараб барча беморга бир хил учрашув сони ёки даволаш шакли белгиланмайди. Хавфсизлик, функция ва бемор имконияти бирга ҳисобга олинади.

Кам интенсив психологик ёрдам айрим бемор учун қулай бошланиш бўлиши мумкин, бошқасида эса чуқурроқ баҳолаш зарур. Онлайн ёрдам танланса, махфийлик, алоқа сифати ва хавф пайдо бўлгандаги ҳаракат тартиби келишилади. Ёрдам формати замонавий бўлгани учун эмас, бемор эҳтиёжига мос бўлгани учун танланади.

14

Ўқув клиник мисол

Ўқув учун тузилган мисолда 27 ёшли ходим бир неча ойдан бери безовталик, баъзан юрак уриши, тез чарчаш ва қизиқишнинг қисман пасайишини баён қилади. У ишлашда давом этади, аммо кечқурун режалардан воз кечади. Суҳбатда депрессив эпизод ва мустақил хавотир бузилишлари мезонлари тўлиқ бажарилмайди, иккала симптом гуруҳи ҳам азоб ва функцияга таъсир қилади. Аниқ стрессор билан боғлиқ мослашув бузилиши, модда ва соматик сабаблар баҳоланади.

Тегишли шартлар тасдиқланса, F41.2 асосланиши мумкин. Кузатувда эса ташхис ўзгармас деб қабул қилинмайди: депрессия чуқурлашса ёки хавотирнинг мустақил синдроми шаклланса, қайта баҳоланади. Бу ҳолатда яхши ёрдамнинг мақсади кодни сақлаш эмас, беморнинг аҳволини яхшилаш ва динамикани аниқ кўришдир.

15

Психотерапевтик ишнинг аниқ мисоли

Ўқув вазиятида бемор ишда хато қилишдан қўрқиб, хатни ўн марта қайта ўқийди. Вақт кетгани учун вазифалар тўпланади, у ўзини қобилиятсиз деб ҳис қилади ва кечқурун ҳеч нарсага хоҳиши қолмайди. Терапияда бу ҳалқа бемор билан бирга текширилади. Қайта ўқишни келишилган даражага камайтириш, вазифани қисмларга ажратиш ва натижани баҳолаш каби амалий қадамлар танланиши мумкин.

Бу мисолда ортиқча текшириш обсессив-компульсив бузилиш мезонларини бажараётган-бажармаётгани ҳам баҳоланади. Агар мустақил ОКБ тасдиқланса, F41.2ни сақлаб қолиш учун уни яшириш мумкин эмас. Психотерапевтик механизмни кўриш ташхисий текширувни тўхтатмайди; аксинча, уни чуқурлаштиради.

16

Қиёсий ўқув саволи

Беморда тўлиқ депрессив эпизод мезонлари ва бир вақтда клиник аҳамиятли хавотир бор. Фақат иккала симптом гуруҳи мавжудлиги учун F41.2 қўйиладими? Йўқ. Аввало депрессив эпизод қайд этилади, хавотирнинг мустақил синдромга мослиги текширилади. Бошқа беморда иккала гуруҳ ҳам субсиндромал, аммо вегетатив симптомлар йўқ. Бу ҳолатда ҳам F41.2ни автоматик қўйиш мумкин эмас; танланган МКБ-10 мезонлари ва бошқа эҳтимоллар қайта кўриб чиқилади. Шу фарқлар кодни оддий «иккала белги бор» формуласидан ажратади.

17

Якунлаш ва қайта мурожаат режаси

Симптомлар камайиб, функция тикланганда ёрдамни якунлаш муҳокама қилинади. Бемор қайси кўникма фойда берганини, қайси эрта белгиларга эътибор беришини ва қачон қайта мурожаат қилишини билиши керак. Бу уни касалликни доим кутишга эмас, мустақил бошқарувга тайёрлайди. Вақти-вақти билан одатий хавотир ёки қайғу бўлиши муваффақиятсизлик эмас.

18

Манбалар

[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F41.2 ва F43.2. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F41.2. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE NG222. Depression in adults: treatment and management. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

[4] NICE CG113. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. https://www.nice.org.uk/guidance/cg113/chapter/recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.