ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 29

Доирасида органик депрессив бузилиш

МКБ-10F06.3
01

29.1. Органик деган сўз нимани англатади?

Органик депрессив бузилишни «мияда бирор нарса бор экан» деган умумий ибора билан асослаб бўлмайди. Соматик ёки неврологик касаллик билан депрессив синдромнинг бир вақтда учраши улар ўртасида тўғридан-тўғри сабабий боғлиқлик исботланганини англатмайди. Касалликнинг физиологик таъсири, унинг психологик оқибатлари ва мустақил депрессия бир беморда бирга бўлиши мумкин.

МКБ-10да F06.3 органик аффектив бузилишлар рубрикасидир. F06.32 қўшимча рақами ЖССТнинг тадқиқот мезонларида органик депрессив шаклни ажратиш учун келтирилган. Қўлланилаётган маҳаллий кодлаш тизимида шу деталлаштириш борлиги текширилади. [29.1]

02

29.2. Сабабий боғлиқликни қандай асослаймиз?

Шифокор камида уч масалани ўрганади: асосий касалликнинг объектив далиллари; кайфият ўзгаришининг вақт бўйича шу касаллик билан муносабати; бошқа эҳтимолий тушунтиришлар. Неврологик ташхис аниқ, аммо депрессия ундан ўн йил аввал ҳам қайталанган бўлса, мустақил рекуррент бузилиш эҳтимоли жиддий ҳисобга олинади.

Инсультдан кейин бошланган анедония, секинлашиш ва умидсизликда мия шикастланиши, ҳаракат чекланиши, касбий мақом йўқолиши ва ижтимоий яккаланиш биргаликда таъсир қилиши мумкин. «Органик» деган хулоса бу психологик омилларни аҳамиятсиз қилмайди. Даволаш формулировкаси кўп омилли бўлиши мумкин, ҳатто ҳисобот учун битта асосий код танланса ҳам.

Ҳар бир соматик касаллик депрессияга тўғридан-тўғри сабаб деб қабул қилинмайди. Масалан, қалқонсимон без функцияси бузилиши эҳтимоли симптомлар ва анамнезга қараб текширилади; бир вақтнинг ўзида беморнинг депрессив синдроми ҳам баҳоланади. Лаборатория натижасидаги кичик оғиш барча руҳий симптомни автоматик тушунтирмайди.

03

29.3. Делирийни ўтказиб юбормаслик

Кексайган ёки соматик оғир беморда сукут, секинлашиш ва овқатланмаслик депрессияга ўхшаши мумкин. Агар диққат ва онг равшанлиги тебранса, вақт-жойни адаштирса, ҳолат соатлар ичида ўзгарса ёки ўткир бошланган бўлса, делирий эҳтимоли биринчи навбатда баҳоланади. Гипоактив делирий «тинч ётибди» деган тасаввур туфайли кўздан қочиши мумкин.

Бундай ҳолатда оддий амбулатор психотерапия режасини тузиш етарли эмас. Ўткир соматик сабабни қидириш ва тез тиббий баҳолаш керак. Депрессия ва когнитив бузилиш бир-бирини истисно қилмаслиги ҳам ёдда тутилади.

04

29.4. Дори ва неврологик симптомларни ажратиш

Дори рўйхати фақат психотроп воситалардан иборат эмас. Барча рецептли ва рецептсиз препаратлар, қабул бошланган вақт, доза ўзгариши ва ножўя таъсирлар сўралади. Бемор «ўзимни ҳеч нарсага қодир эмасдек ҳис қиляпман» деганда седатив таъсир, ортостатик симптом, оғриқ ёки уйқу бузилиши ҳам иштирок этиши мумкин.

Паркинсон касаллигида ҳаракатнинг секинлиги автоматик депрессия белгиси эмас. Кайфият, айбдорлик, умидсизлик ва завқ ҳиссининг ўзгариши алоҳида текширилади. Апатияда ташаббус пасайиши устун бўлиши мумкин; депрессияда эса қайғу ва ўзини салбий баҳолаш кўпроқ намоён бўлади. Улар бирга ҳам учрайди. Бир белгига қараб фарқлаш мумкин эмас.

05

29.5. Текширув ва жамоавий даволаш

Барча беморга бир хил кенг лаборатория ёки томография пакети буюриш илмий ёндашув эмас. Текширув анамнез, ёш, бошланиш хусусияти, неврологик кўрик ва клиник гумонга асосланади. Янги фокал неврологик белги, тутқаноқ, кескин когнитив ўзгариш ёки онг бузилиши алоҳида тезкорлик талаб қилади.

Даволашда асосий касалликни бошқариш ва депрессияга ёрдам параллел олиб борилади. «Аввал барча соматик муаммони тузатамиз, кейин руҳиятга қараймиз» деган ёндашув баъзан ёрдамни асоссиз кечиктиради. Шу билан бирга, антидепрессантни танлашда бошқа препаратлар билан ўзаро таъсир, йиқилиш, қон кетиш, электролит ўзгариши каби беморга тегишли хавфлар ҳисобга олинади. Аниқ препарат ва мониторинг индивидуал шифокор қарори бўлади. [29.2]

Психотерапия когнитив имконият, эшитиш-кўриш ва ҳаракат чекловларига мослаштирилади. Қисқароқ учрашув, ёзма эслатма ёки бемор розилиги билан яқин кишининг иштироки фойдали бўлиши мумкин. Бу бемор ўрнига қарор қабул қилиш ҳуқуқини бермайди.

06

29.6. Ўқув кейси

62 ёшли эркак инсультдан кейин реабилитация машғулотларидан бош тортди. Оиласи «дангаса бўлиб қолди», дейди. Суҳбатда у аввал севган машғулотлардан завқ олмаслиги, ўзини оилага юк деб билиши ва ўлимни хоҳлашини айтди. Бу ерда ҳаракат чеклови билан бирга депрессив синдром ҳам баҳоланади; суицид хавфи алоҳида кўриб чиқилади.

Бошқа бемор машғулотни ўзи бошламайди, аммо таклиф қилинганда қатнашади ва завқланади; қайғу ҳамда қадрсизлик йўқ. Бу апатик механизм эҳтимолини оширади, лекин текширувсиз якуний ташхис бермайди. Икки сценарий учун бир хил «антидепрессант керак» ёки «фақат реабилитация керак» хулосаси тўғри эмас.

Клиник хулоса: органиклик далил билан асосланади, ҳамроҳ депрессия эса соматик касаллик соясида қолдирилмайди.

07

29.7. Сабабий хулосадаги беш савол

Биринчи савол: асосий касаллик мустақил равишда тасдиқланганми? «Қон айланиши ёмон» ёки «мия чарчаган» каби ноаниқ атамалар органик ташхис учун етарли далил эмас. Тиббий ҳужжат, кўрик ва клиник кўрсатмага мувофиқ текширув натижалари керак. Шу билан бирга, бир тасвирий текширувдаги ҳар қандай ўзгариш руҳий симптомнинг сабаби деб қабул қилинмайди.

Иккинчи савол: вақт муносабати мосми? Касаллик ёки препарат ўзгариши кайфият симптомидан олдин бўлганми, бир вақтдами ёки кейинми? Учинчи савол: маълум касаллик бундай синдромни клиник жиҳатдан тушунтириши мумкинми? Тўртинчиси: бошқа эҳтимоллар қай даражада асосли? Бешинчиси: динамика сабабий гипотезани қувватлаяптими?

Бу саволлар лабораториядек аниқ «ҳа-йўқ» жавоб бермаслиги мумкин. Баъзан сабабий ишонч ўртача бўлади. Ҳужжатда «депрессив синдром, неврологик касалликнинг эҳтимолий ҳиссаси бор» деган эҳтиёткор формулировка, исботланмаган қатъий хулосадан тўғрироқ. Кодлаш маҳаллий талаб ва клиник маълумот билан мувофиқлаштирилади.

08

29.8. Беморнинг асосий функциясини билиш

Когнитив ва неврологик беморда аввалги функцияни билмасдан янги ўзгаришни баҳолаш қийин. Бемор илгари молиявий ишларини ўзи юритганми, йўлни топа олганми, дориларини тартибли қабул қилганми? Ҳозирги пассивлик янги ҳолатми ёки олдин ҳам бор эдим? Яқинларнинг маълумоти ёрдам беради, аммо беморнинг субъектив тажрибаси йўққа чиқарилмайди.

Масалан, яқинлари «сўнгги йилда ҳеч нарсага қизиқмай қолди» дейди. Бемор эса «эшитмай қолганим учун суҳбатга қўшила олмайман» деб тушунтиради. Эшитиш нуқсони ижтимоий чекинишни кучайтирган бўлиши мумкин. Бу депрессия йўқ дегани эмас, лекин аввал кўринмаган тузатиш мумкин бўлган омилни очади.

Баҳолашда тил, таълим ва маданий тажриба ҳам муҳим. Когнитив тестдаги паст натижа автоматик деменция ёки органик депрессияни тасдиқламайди. Диққат, мотивация, оғриқ, уйқу ва тестни тушуниш натижага таъсир қилиши мумкин. Тест клиник манзаранинг бир қисми сифатида талқин қилинади.

09

29.9. Эндокрин, қон ва метаболик омиллар

Чарчоқ, энергия пасайиши ва диққат қийинлиги руҳий ҳамда соматик сабабларда учрайди. Клиник анамнезга қараб қалқонсимон без функцияси, анемия ёки бошқа метаболик муаммоларни текшириш эҳтиёжи пайдо бўлиши мумкин. Бу рўйхат тайёр универсал скрининг пакети эмас: текширувнинг сабаби, натижа даволашни қандай ўзгартириши ва беморнинг ресурслари ҳисобга олинади.

Соматик сабаб топилганда ҳам депрессив синдромни кузатиш давом этади. Масалан, анемия тузатилса энергия яхшиланиши мумкин, аммо айбдорлик, анедония ва суицид фикри сақланса, улар алоҳида ёрдам талаб қилади. Аксинча, антидепрессантга қисман жавоб соматик касаллик йўқлигини исботламайди.

Беморга «барча таҳлилларингиз яхши, демак сизда ҳеч нарса йўқ» дейиш нотўғри. Депрессия клиник ташхис бўлиб, унинг мавжудлиги оддий қон таҳлилида чиқиши шарт эмас. Текширувларнинг нормал натижаси айрим сабабларни камроқ эҳтимолли қилади, аммо беморнинг азобини бекор қилмайди.

10

29.10. Дори рўйхатини қайта кўришнинг тартиби

Ҳар бир препарат учун номи, дозаси, қабул вақти, бошланган санаси, сўнгги ўзгариш ва бемор сезган таъсир ёзилади. Бемор дорини рецептдаги тартибдан бошқача қабул қилаётган бўлиши мумкин; бу савол айбловсиз сўралади. Биологик фаол қўшимчалар, ўсимлик воситалари ва бошқа шифокорлар тайинлаган дорилар ҳам рўйхатга киради.

Шифокор препаратни симптомга боғлашдан олдин вақт муносабатини текширади. Дори бошланганидан кейин уйқучанлик пайдо бўлгани муҳим, аммо касалликнинг ўзи ҳам шу вақтда кучайган бўлиши мумкин. Дорини синаб тўхтатиш ёки алмаштириш қарорини бемор ўзича эмас, масъул мутахассис билан қабул қилади.

Кўп мутахассис иштирок этганда ягона мувофиқлаштирувчи режа фойдали. Акс ҳолда бир шифокор уйқучанликни камайтиришга, бошқаси уйқуни кучайтиришга дори қўшиб, умумий таъсирни кўрмаслиги мумкин. Руҳий ва соматик хизматлар ўртасида маълумот алмашиш бемор розилиги ва махфийлик талабларига мос ташкил қилинади.

11

29.11. Реабилитация ва психотерапияни мослаштириш

Неврологик чеклови бор беморга стандарт вазифани ўзгартирмасдан бериш уни муваффақиятсизликка олиб келиши мумкин. Афазияда узун ёзма кундалик, ҳаракат чекловида одатий жисмоний машқ, оғир чарчоқда узоқ сеанс мос келмаслиги мумкин. Терапевт усулнинг мақсадини сақлаб, шаклини ўзгартиради.

Масалан, бемор узун матн ёза олмаса, учта қисқа савол ёки белгилардан фойдаланиш мумкин. Учрашувни қисқартириш ва дам бериш, вазифани бир қадамга бўлиш ёки бемор рухсати билан ёрдамчи кишини жалб қилиш мумкин. Бунда ёрдамчи беморнинг овозини босиб қўймаслиги керак.

Реабилитацияда натижа олдинги ҳаётга тўлиқ қайтиш билангина ўлчанмайди. Мавжуд имконият доирасида мустақиллик, маъноли фаолият ва муносабатлар тикланиши ҳам муҳим. «Сиз аввалгидек бўлолмайсиз» деган умидсиз хабар ўрнига, реал чеклов ва реал имконият бирга муҳокама қилинади.

12

29.12. Кенгайтирилган клиник мисол

58 ёшли аёлда қалқонсимон без касаллиги даволаняпти. У чарчоқ, вазн ўзгариши, йиғлоқилик ва ишга қизиқиш йўқолишидан шикоят қилди. Шифокор эндокрин даволаш натижаларини, препарат қабул қилиш тартибини ва депрессив синдромни параллел баҳолайди. «Қалқонсимон бездан» деган бир оғиз хулоса етарли эмас.

Анамнезда унда ўн йил олдин, эндокрин касаллик аниқланмаган даврда ҳам оғир депрессив эпизод бўлгани маълум бўлди. Бу мустақил аффектив мойилликни ҳисобга олишга асос беради. Соматик касаллик ҳозирги эпизодни кучайтириши мумкин, аммо бутун ташхисни автоматик F06.32га айлантирмайди.

Кейснинг мақсади битта «тўғри код»ни топиш эмас, сабабий хулосани асослашдир. Текширув, даволаш ва динамикадан кейин клиник формулировка аниқлашади. Ҳужжатда нима маълум, нима эҳтимол ва нимани кузатиш кераклиги ажратиб кўрсатилади.

13

29.13. Органик ташхисда далил даражасини ёзиш

Ҳужжатда «органик» сўзининг ортида қайси далил тургани кўриниши керак. Тасдиқланган неврологик касаллик, симптом бошланиши, клиник боғлиқлик ва муқобил тушунтиришлар ёзилади. Агар органик ҳисса фақат эҳтимол бўлса, у исботланган сабаб сифатида тақдим этилмайди.

Масалан, «инсультдан кейин депрессив синдром» вақт муносабатини билдириши мумкин. «Инсульт сабабли органик депрессив бузилиш» эса кучлироқ сабабий хулосадир. Бу икки иборанинг фарқи клиник фикрлаш учун муҳим. Айрим ҳолатда биринчи формулировка кўпроқ асосланган бўлади.

Ташхиснинг аниқлиги даволашни бошлашнинг ягона шарти эмас. Сабабий муносабат ҳали тўлиқ аниқ бўлмаса ҳам, депрессив синдром ва хавфга ёрдам бериш мумкин. Шу билан бирга, асосий соматик касалликни текшириш ва даволаш давом этади. Икки йўналиш бир-бирини кутиб турмаслиги керак.

14

29.14. Кейс: гипоактив делирийни депрессиядан ажратиш

70 ёшли бемор жарроҳликдан кейин кам гапиради, кўп ётади ва овқатдан бош тортади. Оиласи «депрессия бўлди» деб ўйлайди. Суҳбатда у вақтни адаштиради, диққатини сақлай олмайди ва ҳолати кун давомида ўзгариб туради. Бу маълумотлар ўткир онг-диққат бузилишини текширишни устувор қилади.

Бундай ҳолатда психотерапияни бошлаш ёки одатий антидепрессант схемасини танлаш биринчи қадам эмас. Соматик сабаблар, инфекция, дори таъсири ва бошқа ўткир омиллар тиббий жамоа томонидан баҳоланади. Депрессия ҳақидаги савол кейин ҳам қолиши мумкин, аммо ўткир ҳолатни ўтказиб юбормаслик керак.

Бошқа беморда онг равшан, диққат нисбатан барқарор, бир неча ҳафтадан бери анедония ва қадрсизлик бор. Унда депрессив синдромни чуқур баҳолаш мантиқий. Икки бемор ҳам ташқи томондан пассив кўриниши мумкин; фарқни руҳий ҳолат текшируви ва вақт динамикаси очади.

15

29.15. Ўқув саволлари

Савол: МРТда ўзгариш топилса, депрессия автоматик F06.32 бўладими? Жавоб: йўқ. Тасвирий топилма, клиник синдром ва сабабий боғлиқлик бир-бирига мос бўлиши керак. Тасодифий топилма ҳам бўлиши мумкин.

Савол: соматик касаллик даволанса, депрессияга алоҳида ёрдам керак бўлмайдими? Жавоб: ҳар доим эмас. Симптомлар ва хавф давом этса, параллел психиатрия ёрдами зарур бўлиши мумкин.

Савол: когнитив қийинчилик бўлса, психотерапия мумкин эмасми? Жавоб: автоматик эмас. Усул, давомийлик ва вазифалар бемор имконига мослаштирилиши мумкин. Оғирлик ва клиник контекстга қараб бошқа ёрдам шакллари ҳам танланади.

16

29.16. Манбалар

[29.1] WHO. Diagnostic Criteria for Research. F06.3–F06.32. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[29.2] NICE. Depression in adults with a chronic physical health problem: recognition and management. CG91. https://www.nice.org.uk/guidance/cg91/chapter/Recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.