ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 30

Психофаол моддалар билан боғлиқ депрессив ҳолатлар

МКБ-10—
01

30.1. Бир ном ортида турли клиник вазиятлар

Алкоголь ёки бошқа психофаол модда истеъмол қилган беморда тушкунлик кузатилса, камида тўрт эҳтимол ўрганилади: интоксикация давридаги кайфият ўзгариши; моддани камайтириш ёки тўхтатиш билан боғлиқ ҳолат; мустақил депрессив бузилиш; модда таъсиридаги психотик бузилиш таркибидаги депрессив симптомлар. Бу вариантлар бир-бирини мутлақ истисно қилмайди.

«Алкоголли депрессия» каби қисқа атама клиник суҳбатда тушунарли бўлиши мумкин, аммо кодлаш учун етарли эмас. Модда тури, қабул тарзи, вақт муносабати, психоз ва бекор қилиш белгилари аниқ ёзилиши керак.

02

30.2. F1x.54нинг муҳим чегараси

F1x.54ни оддий моддага боғлиқ ҳар қандай депрессия коди сифатида ишлатиш хато. ЖССТ МКБ-10 тадқиқот мезонларида бу .5 — психотик бузилиш остида, депрессив психотик симптомлар устун бўлган шаклдир. «x» модда синфини билдиради. Шунинг учун F10.54ни психозсиз алкогольдан кейинги тушкунликка автоматик қўйиб бўлмайди. [30.1]

Бу фарқ клиник жиҳатдан ҳам муҳим: психотик айбдорлик, васваса ёки галлюцинацияни оддий пушаймонлик билан тенглаштириш даволаш ва хавфни баҳолашни бузади. Айни пайтда, делирий билан кечаётган бекор қилиш ҳолати бошқа шошилинч сценарийдир; уни ҳам ушбу код ичига яшириш мумкин эмас.

03

30.3. Модда ва кайфият вақт чизиғи

Қайси модда, қанча, қай тарзда ва қанчалик тез-тез қабул қилингани сўралади. «Озгина ичаман» деган жавобни ҳукмсиз аниқлаштириш зарур: ичимлик ҳажми, қуввати, охирги қабул вақти, бир неча модда аралашмаси, рецептли седативлар ва стимуляторлар. Кейин депрессия қачон бошлангани ва моддасиз даврларда қандай бўлгани ўрганилади.

Депрессия истеъмолдан олдин мавжуд бўлганми? Илгари узоқ моддасиз даврда ҳам қайталанганми? Қабул тугаганда аломатлар енгиллашадими ёки сақланадими? Яқинлардан маълумот олиш бемор розилиги ва махфийлик чегараларида амалга оширилади. Зид маълумот беморни «ёлғончи» деб аташ учун эмас, вақт чизиғини аниқлаш учун ишлатилади.

04

30.4. Аввало шошилинч хавфни ажратиш

Титраш, онг чалкашиши, тутқаноқ, оғир вегетатив ўзгариш, галлюцинациялар, кучли қўзғалиш ёки оғир соматик аҳвол бўлса, тиббий баҳолашни кечиктирмаслик керак. Алкоголь ва айрим седативларни тўсатдан тўхтатиш хавфли бўлиши мумкин. Китобдаги тавсиф уй шароитида мустақил детоксикация ёки доза камайтириш протоколи эмас.

Интоксикация пайтида билдирилган суицид фикри «ҳушёр бўлса ўтиб кетади» деб рад этилмайди. Хавфсиз муҳит ва зарур тиббий ёрдам таъминланади; ҳолат ўзгарганда баҳолаш такрорланади. Инсоннинг қарор қабул қилиш қобилияти ва яқин ёрдамга эҳтиёжи алоҳида кўриб чиқилади.

05

30.5. «Аввал тўлиқ тийилсин, кейин даволаймиз» хатоси

Модда таъсирини аниқлаш учун вақт ва кузатув керак бўлиши мумкин. Аммо бу оғир депрессия, психоз ёки суицид хавфида ёрдамни кечиктиришга асос эмас. Модда истеъмоли ва руҳий бузилишга параллел, мувофиқлашган ёрдам керак. Бир хизмат «аввал бошқасига боринг» деб беморни иккинчисига узатаверса, ёрдамда узилиш пайдо бўлади. [30.2]

Бемор билан мақсад ва тайёрлик даражаси муҳокама қилинади. У истеъмолни камайтиришга тайёр, аммо тўлиқ тўхтатишга тайёр бўлмаслиги мумкин. Бу суҳбатни тўхтатиш эмас, хавфни камайтириш ва даволашга жалб қилиш имконидир. Шу билан бирга, клиник жиҳатдан хавфли ҳолатларда қатъий тиббий тавсия очиқ айтилади.

Дори танлашда ортиқча седация, ўзаро таъсир, заҳарланиш ва қарамлик хавфи ҳисобга олинади. Даволашнинг барча қисмини битта «кайфият кўтарувчи» препаратга юклаш мумкин эмас. Уйқу, ижтимоий муҳит, қарз, иш, оила ва қайта истеъмолга олиб келувчи вазиятлар ҳам режага киритилади.

06

30.6. Уч қисқа ўқув сценарийси

Биринчи сценарий: стимуляторни кўп қабул қилгандан кейин бемор кучсизлик ва тушкунликдан шикоят қилади. Психозсиз қисқа ҳолатда ҳам хавф баҳоланади, аммо F1x.54 автоматик қўйилмайди.

Иккинчи сценарий: алкоголь истеъмолидан анча олдин бошланган такрорий депрессив эпизодлар бор. Модда истеъмоли мустақил рекуррент депрессияни инкор қилмайди; иккала муаммо формулировкага киритилади.

Учинчи сценарий: модда билан вақт жиҳатдан боғлиқ психозда бемор ўзини «бутун шаҳарни ҳалокатга учратган жиноятчи» деб қатъий ишонади. Бу оддий афсусланиш эмас. Психознинг табиати, делирий, мустақил аффектив ёки шизофрения спектри бузилиши текширилади.

Хулоса: код модданинг номидан эмас, клиник синдромдан келиб чиқади. Кузатув ташхисни аниқлаштиради, лекин хавфсизликни кечиктирмайди.

07

30.7. Истеъмол тарихи қандай сўралади?

Суҳбатда айбловчи тил маълумотни яширишга олиб келиши мумкин. «Сиз яна ичдингизми?» ўрнига «сўнгги ҳафтада нималар қабул қилдингиз?» деб сўраш фойдалироқ. Мақсад жазолаш эмас, хавфсиз даволаш экани тушунтирилади. Бемор модданинг номи ёки таркибини аниқ билмаслиги мумкин; бундай ноаниқлик ҳужжатда сақланади.

Қабул қилиш йўли, охирги истеъмол вақти, кўпайтириш-камайтириш даврлари, олдинги бекор қилиш симптомлари ва тутқаноқ тарихи муҳим. Бир неча моддани аралаштириш, жумладан алкоголь билан рецептли седативларни бирга қабул қилиш алоҳида сўралади. «Рецепт билан олинган» деган маълумот хавф йўқлигини англатмайди.

Моддани қабул қилиш вазифаси ҳам ўрганилади: ухлаш, хавотирни камайтириш, оғриқни босиш, жамоага қўшилиш ёки кайфиятни ўзгартириш. Бу маълумот даволашда модданинг ўрнини қандай хавфсиз усуллар билан алмаштириш мумкинлигини кўрсатади. Лекин бемор «депрессия учун ичаман» дегани мустақил депрессияни автоматик тасдиқламайди; вақт чизиғи барибир керак.

08

30.8. Интоксикация, бекор қилиш ва мустақил синдром

Интоксикацияда ҳиссиёт ва хулқ модданинг бевосита таъсирида ўзгариши мумкин. Бекор қилишда эса организмнинг модда камайишига жавоби, уйқу ва вегетатив ўзгаришлар, хавотир ва дисфория устун келиши мумкин. Мустақил депрессив синдром моддасиз даврларда ҳам давом этиши ёки истеъмолдан аввал бошланган бўлиши мумкин.

Баъзан бу фарқни биринчи қабулда аниқ ҳал қилиб бўлмайди. Ишчи гипотеза ва қайта баҳолаш режаси тузилади. «Ташхис ҳали аниқ эмас» дегани «ҳеч қандай ёрдам йўқ» эмас. Хавфсизлик, соматик барқарорлик, уйқу ва моддага боғлиқ муаммога ёрдам ҳозирдан бошланиши мумкин.

Белгилар моддани тўхтатгандан кейин сақланса, мустақил депрессия эҳтимоли ортади, аммо аниқ вақтни барча модда ва барча беморга бир хил белгилаш тўғри эмас. Модда хусусияти, давомий истеъмол, уйқу, ҳамроҳ касаллик ва қайта қабул қилиш маълумотлари ҳисобга олинади. Клиник қарор биргина «неча кун ичмади?» саволига боғланмайди.

09

30.9. Психотик симптомнинг мазмуни

Оддий айбдорликда инсон ўз хатосидан афсусланади ва воқеа ҳақида маълум даражада муҳокама қила олади. Психотик айбдорликда эса далилга мос келмайдиган қатъий ишонч, реалликни баҳолаш бузилиши ва бошқа психотик белгилар бўлиши мумкин. Фақат айбдорликнинг кучлилигига қараб психоз деб хулоса қилинмайди.

Галлюцинация бўлса, унинг шакли, мазмуни, вақт муносабати ва буйруқ берувчи хусусияти сўралади. Онг равшанлиги, диққат ва ориентация текширилади. Бу делирий, моддага боғлиқ психоз, аффектив психоз ва шизофрения спектрини фарқлашда муҳим. Модда истеъмоли ҳар қандай психозни моддадан деб аташга асос бўлмайди.

F1x.54ни танлашдан олдин .5 психотик бузилишнинг ўзи асосланганми, деган савол берилади. Агар психоз йўқ бўлса, фақат депрессия сўзи туфайли .54 қўшимчасини қўллаш мумкин эмас. Бу китобдаги энг муҳим кодлаш тузатишларидан биридир.

10

30.10. Қайталанишнинг икки айланаси

Модда истеъмоли ва депрессия бир-бирини қувватлаши мумкин: тушкунлик истеъмолга ундайди, истеъмол уйқу ва муносабатларни бузади, кейинги оқибатлар тушкунликни яна кучайтиради. Бу айланани кўрсатиш беморни айблаш учун эмас, аралашув нуқталарини топиш учун керак.

Биринчи айлана моддани қайта қабул қилишга олиб борувчи вазиятлардан иборат: ёлғизлик, иш ҳақи олинган кун, муайян дўстлар, уйқусизлик ёки оилавий жанжал. Иккинчи айлана депрессив чекиниш: фаолият камайиши, ёрдам сўрамаслик, ўзини қадрсизлаш ва руминация. Режа иккаласига ҳам жавоб бериши керак.

Қайта истеъмол бўлса, уни бутун даволашнинг бекор бўлиши деб аташ фойдали эмас. Нима олдин бўлди, қандай сигналлар сезилди, қайси ёрдамга етишмади ва кейинги сафар нима ўзгаради — шу саволлар ўрганилади. Лекин хавфли заҳарланиш ёки бекор қилиш ҳолатида бу психологик таҳлилдан аввал тиббий хавфсизлик таъминланади.

11

30.11. Оила билан ишлаш ва махфийлик

Яқинлар кўпинча чарчаган, ғазабланган ёки ишончини йўқотган бўлади. Уларга касалликни тушунтириш фойдали, аммо беморнинг махфийлиги сақланади. Бемор розилигисиз унинг барча суҳбатини оилага етказиш терапевтик ишончни бузади. Яқин хавф каби истисно ҳолатлар маҳаллий ҳуқуқ ва касбий талабларга мувофиқ баҳоланади.

Оилага «уни назорат қилиб туринг» деган умумий вазифа бериш ўрнига аниқ ёрдам келишилади: қабулга етиб боришга ёрдам, дориларни хавфсиз сақлаш бўйича келишув, хавф белгиларини таниш ёки уйдаги зиддиятни камайтириш. Яқинларни даволовчи ёки қўриқчи ролига мажбурлаш мумкин эмас.

Икки томон ҳам хавфсиз бўлиши керак. Зўравонлик бўлса, модда истеъмоли уни оқламайди. Оилавий суҳбат хавфни ошириши мумкин бўлган вазиятда алоҳида хавфсизлик чоралари кўрилади. Беморга ёрдам бериш бошқаларнинг хавфсизлигини эътибордан четда қолдириш эмас.

12

30.12. Кузатувдаги клиник қайд намунаси

Намуна: «Сўнгги истеъмол вақти ва модда миқдори бемор маълумотига кўра қайд этилди. Депрессив симптомлар истеъмол кучайишидан олдин ҳам бўлган, аммо олдинги моддасиз давр ҳақида маълумот чекланган. Ҳозир психотик белги аниқланмади; F1x.54 учун асос йўқ. Ўткир бекор қилиш хавфи тиббий баҳоланади. Мустақил депрессив синдром бўйича кузатув давом этади».

Бу матн тайёр ташхис эмас, маълум ва номаълум қисмни ажратиш усулидир. Кейинги қабулда янги маълумот келса, формулировка ўзгаради. Мақсад биринчи куннинг ўзида ортиқча қатъийлик эмас, хавфсиз ва далилга таянган даволаш йўлини қуришдир.

13

30.13. Даволашда вазифаларни мувофиқлаштириш

Бемор бир вақтда нарколог, психиатр, психолог ва умумий шифокор билан ишлаши мумкин. Ҳар бир мутахассис ўз қисмини билса-да, умумий режа бўлмаса бемор қарама-қарши тавсия олади. Масъулиятлар, дорилар рўйхати, хавфсизлик ва қайта баҳолаш вақти мувофиқлаштирилиши керак.

Режада қайси симптом қайси мутахассис томонидан кузатилиши аниқ бўлади. Масалан, ўткир бекор қилиш хавфи тиббий хизматда, депрессив синдром психиатрия баҳосида, қайта истеъмол механизмлари психологик ва реабилитацион ёрдамда қамралиши мумкин. Бу вазифалар бир-биридан узилган эмас, ўзаро ахборот алмашувчи бўлади.

Беморнинг ўзи ҳам режани тушуниши керак: кимга қандай ҳолатда мурожаат қилади, навбатдаги қабул қачон, дори бўйича саволни ким ҳал қилади? Махфийлик ва розилик доирасида биргаликдаги маълумот алмашув даволашдаги узилишни камайтиради.

14

30.14. Кейс: «депрессияни алкоголь билан даволаш»

32 ёшли бемор кечқурун ухлаш учун алкоголь қабул қилишини айтади. Илгари ҳам тушкунлик бўлган, кейин қабул миқдори ошган. Ҳозир эрталаб безовталик, кундузи чарчоқ ва ўзини айблаш бор. Бу ерда мустақил депрессия, моддага боғлиқ симптом ва уйқу бузилиши бир-бирига қўшилган бўлиши мумкин.

Шифокор истеъмол миқдори ва охирги қабулни аниқлайди, бекор қилиш хавфини текширади, депрессив эпизодлар тарихини сўрайди. «Алкогольни ташласангиз ҳаммаси ўтади» ёки «сизда фақат депрессия, ичиш аҳамиятсиз» деган икки хулоса ҳам эрта. Хавфсиз даволаш ва вақт давомида қайта баҳолаш керак.

Беморга алкогольнинг қисқа енгиллик бериши билан узоқ муддатли оқибати ажратиб тушунтирилади. Уйқуга кетиш осонлашгандек бўлиши мумкин, аммо бу сифатли уйқу ва депрессия давоси билан тенг эмас. Индивидуал тиббий режасиз кескин тўхтатиш хавфи ҳам баҳоланади.

Кейинги қабулларда кайфият, уйқу, истеъмол, функция ва хавф алоҳида кузатилади. Агар моддасиз даврда ҳам тўлиқ депрессия сақланса, бу мустақил даволаш эҳтиёжини кучайтиради. Агар аломатлар сезиларли енгиллашса, формулировка шунга мос янгиланади. Ҳар икки ҳолатда ҳам беморга ҳукмсиз ёрдам давом этади.

15

30.15. Ўқув саволлари

Савол: F10.54 алкоголь истеъмол қилган ҳар қандай депрессив беморга мосми? Жавоб: йўқ. Бу қўшимча код психотик бузилиш ичидаги депрессив психотик симптомларга тегишли. Психозсиз ҳолатга автоматик қўйилмайди.

Савол: модда таъсири аниқланмагунча суицид хавфини даволамай кутиш мумкинми? Жавоб: йўқ. Хавфсизлик ва зарур ёрдам ташхис аниқлашувини кутмайди.

Савол: қайта истеъмол даволашни тўхтатиш учун асосми? Жавоб: автоматик эмас. У хавфни қайта баҳолаш ва режани тузатиш учун маълумот. Ўткир заҳарланиш ёки бекор қилиш ҳолатида эса тез тиббий ёрдам устувор.

16

30.16. Манбалар

[30.1] WHO. Diagnostic Criteria for Research. F10–F19, F1x.5 ва F1x.54. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[30.2] NICE. Coexisting severe mental illness (psychosis) and substance misuse: assessment and management in healthcare settings. CG120. Бу манба психоз билан биргаликдаги истеъмолга тегишли; барча моддага боғлиқ депрессия учун универсал протокол эмас. https://www.nice.org.uk/guidance/cg120/chapter/Recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.