ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 32

Қисқа муддатли қайталанувчи депрессив бузилиш

МКБ-10F38.10
01

32.1. Қисқа давом этса ҳам клиник аҳамиятли

Айрим инсонда депрессив ҳолат бир неча кун давом этади, кейин анча енгиллашади ва яна такрорланади. Бундай вазиятда «икки ҳафтага етмади, демак аҳамиятсиз» дейиш ҳам, ҳар бир кунлик кайфият ўзгаришини депрессив эпизод деб аташ ҳам хато. Вақт, симптомларнинг тўлиқлиги, такрорланиш ва функция биргаликда баҳоланади.

ЖССТ МКБ-10 тадқиқот мезонларида F38.10 учун депрессив симптомлар белгиланган синдром даражасига мос, аммо эпизод икки ҳафтадан қисқа бўлади; кўпинча икки-уч кун давом этади. Ўтган йилда тахминан ойига бир марта такрорланиш ва фақат ҳайз циклига боғлиқ бўлмаслик муҳим. Бу шаклни фақат оғир эпизодлар билан чеклаш тўғри эмас. [32.1]

02

32.2. Нега бир учрашув етарли эмас?

Бемор «ҳар ой тушкун бўламан» деганда бу хотирага асосланган умумлаштириш бўлиши мумкин. Аниқ саналар, давомийлик, симптомсиз оралиқ ва функциядаги ўзгаришлар сўралади. Дастлабки клиник гипотеза вақт давомида текширилади; бир неча қисқа эпизоднинг ўзи барча мезонни тасдиқламайди.

Кундаликда кайфият, қизиқиш, энергия, уйқу, иштаҳа, ўзини қадрлаш, суицид фикрлари ва фаолият қисқача қайд этилади. Ҳайз цикли, модда қабул қилиш, иш графиги ва дори ўзгариши ҳам белгиланади. Кундалик ташхис ўрнини босмайди, аммо хотира хатосини камайтиради ва вақт муносабатини кўрсатади.

03

32.3. Симптомсиз оралиқни ўрганиш

Эпизодлар орасидаги ҳолат ҳақиқатан аввалги даражага қайтганми ёки енгил депрессия сақланганми? Бемор «яхши эдим» деб фақат оғир кунларга нисбатан яхшироқ ҳолатни назарда тутиши мумкин. Уйқу, завқ, иш қобилияти ва муносабатлар бу оралиқда ҳам алоҳида текширилади.

Агар тушкунликнинг фонида баъзан уйқуга эҳтиёж камайиши, ғайриоддий энергия, тез гапириш ва хавфли қарорлар бўлса, биполяр спектр баҳоланади. Қисқа депрессив эпизоднинг ўзи биполярликни исботламайди, лекин уни инкор ҳам қилмайди. Худди шунингдек, стрессга жавобан соатлар ичида ўзгарувчи ҳиссиётни автоматик равишда F38.10га киритиш мумкин эмас.

04

32.4. Ҳайз циклига боғлиқ ҳолатлардан фарқи

Агар аломатлар мунтазам равишда циклнинг муайян босқичида пайдо бўлиб, бошқа босқичида йўқолса, циклга боғлиқ бузилишлар алоҳида текширилади. Бунинг учун бир марталик хотирадан кўра олдиндан юритилган кунлик кузатув фойдалироқ. Ҳар ой такрорланишнинг ўзи F38.10 дегани эмас.

Баъзан цикл мавжуд депрессияни кучайтиради, аммо бутун синдромни тушунтирмайди. Бу ҳолатни фақат «гормон» деб аташ мустақил депрессияни ўтказиб юбориши мумкин. Гинекологик ва психиатрия баҳоси бир-бирини тўлдиради; бемор икки хизмат ўртасида йўлсиз қолдирилмайди.

05

32.5. Хавфни эпизодлар орасида ҳам режалаш

Қисқа эпизодда суицид фикри тез кучайиши мумкин. Бемор учрашув куни яхши бўлса, ўтган оғир кунлардаги ният ва ҳаракатлар барибир сўралади. «Уч кунда ўтиб кетади» деган маълумот хавфсизликни кафолатламайди.

Тинч оралиқда эрта белгилар, кимга мурожаат қилиш, хавфли воситаларга етишни камайтириш ва яқинларнинг қандай ёрдам бериши келишилади. Бемор розилиги билан бир ишончли киши режани билиши мумкин. Оғир хавфда оддий навбатдаги қабулни кутиш эмас, тезкор тиббий ёрдам талаб қилинади.

06

32.6. Даволашда далил чегараси

Бу шакл учун далиллар кенг тарқалган узоқ депрессив эпизоддагидек мустаҳкам эмас. Шунинг учун ҳар бир F32 даволаш натижасини F38.10га автоматик кўчириш ёки битта усулни кафолатли деб кўрсатиш нотўғри. Даволаш симптом оғирлиги, хавф, ҳамроҳ касаллик, беморнинг олдинги жавоби ва хоҳишига асосланади.

Психологик иш эпизодни англаш, фаолиятни сақлаш, руминация ва қочишни камайтириш, хавфсизлик режаси ҳамда барқарор уйқу тартибини қамраши мумкин. Дори ҳақида қарор мутахассис томонидан, ташхис ва биполярлик эҳтимоли текширилгандан кейин қабул қилинади. Қисқа эпизод тугаши билан ҳар сафар дорини ўзбошимчалик билан бошлаш-тўхтатиш тавсия этилмайди.

07

32.7. Ўқув мисоли

34 ёшли бемор сўнгги ўн тўрт ойда деярли ҳар ой икки-тўрт кун ишга чиқолмаслик, анедония ва қаттиқ ўзини танқид қилишни тасвирлайди. Оралиқда функцияси тикланади. Кундалик, анамнез ва яқин маълумотлар асосида синдром, такрорланиш, моддалар ва кўтаринки ҳолатлар текширилади. Бу ҳолат F38.10 эҳтимолини муҳокама қилишга асос беради, лекин қисқа таърифнинг ўзи ташхис эмас.

Агар худди шу беморда «яхши кунлар» аслида гипомания бўлиб чиқса, формулировка ўзгаради. Агар аломатлар фақат ҳайз олди даврига боғлиқ бўлса, бошқа йўналишда текширув керак. Клиник хулоса: қисқа эпизодни тушуниш учун узоқроқ вақт чизиғи зарур.

08

32.8. Кундаликни клиник маълумотга айлантириш

Кундаликдаги ҳар бир «ёмон кун» депрессив эпизод эмас. Бемор кайфият, қизиқиш, энергия ва функцияни қисқача белгилайди; шифокор эса кейин бу белгиларнинг биргаликда пайдо бўлиши ва вақтдаги тузилишини таҳлил қилади. Бир кун уйқусизликдан чарчаш билан бир неча кунлик тўлиқ синдром фарқланади.

Кундалик жуда мураккаб бўлса, бемор уни ташлаб қўйиши мумкин. Кам сонли, тушунарли кўрсаткичлар танланади. Масалан, «бугун одатий вазифамни бажардимми?», «аввал ёқадиган фаолиятдан завқ олдимми?», «ўзимга зарар етказиш фикри бўлдими?» каби саволлар клиник суҳбатни бойитади. Хавф ҳақидаги жавоб кейинги учрашувгача куттирилмайдиган алоқа режаси билан боғланиши керак.

Бемор ҳар ойнинг маълум кунларини ёмон эслаши мумкин, чунки айнан ўша кунларда иш юки ёки молиявий босим ортади. Кундалик бу боғлиқликни кўрсатиши мумкин. Лекин стресс билан боғлиқлик қисқа қайталанувчи бузилишни автоматик инкор этмайди; синдром ва вақт мезонлари ҳам текширилади.

09

32.9. Биполяр спектрни эҳтиёткор баҳолаш

Кайфиятнинг ўзгарувчанлиги биполяр бузилиш билан бир хил эмас. Бемор депрессиядан кейин одатий ҳолатига қайтганда ўзини «жуда яхши» ҳис қилиши мумкин. Бу гипоманияни англатмайди. Аввалги одатий ҳолатдан яққол фарқ қилувчи энергия, уйқуга эҳтиёж, нутқ, қарорлар ва функция ўзгариши сўралади.

Гипоманияни фақат кайфият кўтарилиши билан чекламаслик керак. Айримларда жиззакилик ва ғайриоддий фаоллик устун бўлади. Яқинлари сезган ўзгариш, оқибатлар ва давомийлик муҳим. Шу билан бирга, бир кунлик яхши кайфият ёки уйқусиз тундан кейинги безовталикка қараб биполяр ташхис қўйилмайди.

Дорига жавоб ҳам ягона диагностик тест эмас. Антидепрессантдан кейин қўзғалиш ёки уйқусизлик бўлса, бу клиник жиҳатдан текширилади, лекин автоматик бир хил хулоса чиқарилмайди. Биполярлик эҳтимоли даволаш режасига таъсир қилади, шунинг учун анамнез ва динамика алоҳида аҳамиятга эга.

10

32.10. Эмоционал реактивликдан фарқи

Айрим беморда кайфият шахслараро воқеага жавобан тез ўзгаради: рад этилиш ҳисси кучли тушкунликка, ярашиш эса тез енгилликка олиб келади. Бу ҳолатни фақат давомийлиги қисқа бўлгани учун F38.10 деб аташ мумкин эмас. Унинг барқарор шахслараро механизми, импульсивлик, травма тарихи ва бошқа клиник хусусиятлари баҳоланади.

Бошқа беморда эпизодлар нисбатан мустақил бошланади, бир неча кун давомида турли вазиятларда сақланади ва кейин функция тикланади. Бу қисқа қайталанувчи аффектив синдром эҳтимолини кучайтиради. Аммо ҳеч бир хусусият якка ҳолда ташхисни ҳал қилмайди; тўлиқ анамнез зарур.

Мақсад беморга шахс бузилиши ёрлиғини тез қўйиш эмас. Қисқа ҳиссий ўзгаришлар кўп сабабли бўлиши мумкин. Дифференциал баҳолаш ҳурматли, эҳтиёткор ва динамикага асосланган бўлиши керак. Ташхиснинг ўзи беморнинг кечинмасини жиддий қабул қилиш даражасини белгиламайди.

11

32.11. Ҳайз цикли билан муносабатни ҳужжатлаш

Кундаликда циклнинг бошланиш санаси, аломатларнинг пайдо бўлиш ва йўқолиш вақти қайд этилади. Беморнинг «ҳайздан олдин ёмонман» деган умумий хотираси билан ҳақиқий кунлик динамика баъзан фарқ қилади. Бир неча цикл давомидаги олдиндан кузатув клиник фикрни аниқлаштиради.

Ҳайз олдида мавжуд депрессиянинг кучайиши билан аломатларнинг фақат муайян босқичда пайдо бўлиши бир хил эмас. Оралиқда симптомлар сақланса, мустақил депрессив синдром ҳам кўриб чиқилади. Циклга боғлиқлик аниқланса, гинекологик ва психиатрия ёрдами мувофиқлаштирилади.

Гормонал тушунтиришни беморнинг барча муаммосини кичрайтириш учун ишлатиб бўлмайди. Уйқу, стресс, муносабатлар, дорилар ва соматик омиллар ҳам таъсир қилиши мумкин. Ташхис кўп омилли формулировкага таянади, биргина «гормонал» сўзига эмас.

12

32.12. Эпизод олди ва эпизод ичидаги режа

Тинч даврда бемор билан эрта белгилар рўйхати тузилади. Масалан, уйқу тартиби ўзгариши, яқинлардан чекиниш, фаолиятни қолдириш ёки «барибир фойдасиз» фикрининг кучайиши. Белгилар ҳар кимда бир хил эмас, шунинг учун умумий рўйхат беморнинг шахсий тажрибаси билан текширилади.

Эпизод ичида режа соддароқ бўлади: асосий парваришни сақлаш, хавфли қарорларни кечиктириш, белгиланган ёрдамга мурожаат қилиш ва хавф бўлса тезкор баҳолаш. Оғир кунларда катта шахсий ёки молиявий қарор қабул қилишга шошилмаслик фойдали бўлиши мумкин, аммо беморнинг мустақиллиги асоссиз чекланмайди.

Эпизод тугагандан кейин таҳлил айбловсиз ўтказилади. Нима аввал сезилди, қайси ёрдам ишлади, қаерда узилиш бўлди? Мақсад ҳар ой бир хил қийинчиликни қайта бошдан кечириш эмас, олдиндан тайёрланган йўлни яхшилашдир. Бу режа симптомлар ўзгарса ёки биполярлик аниқланса қайта тузилади.

13

32.13. Клиник натижани баҳолаш

Қисқа эпизодларда ўртача ойлик балл хавфли кунларни яшириши мумкин. Шунинг учун эпизодлар сони, давомийлиги, оғирлиги, функцияга таъсири ва хавф алоҳида кузатилади. Бир ойда фақат уч кун ёмон бўлгани, агар шу кунларда оғир суицид нияти бўлса, «енгил ҳолат» дегани эмас.

Даволашдан кейин эпизодлар сони ўзгармаса ҳам уларнинг оғирлиги ёки ишдан қолиш камайиши мумкин. Бундай қисман натижа қайд этилади, лекин тўлиқ ремиссия деб аталмайди. Аксинча, симптомлар оралиғида яхшилик бўлса ҳам хавфли эпизод сақланса, режа етарли деб ҳисобланмайди.

Далиллар чекланган соҳада бемор билан ноаниқликни очиқ муҳокама қилиш муҳим. «Бу усул албатта ёрдам беради» деган ваъда ўрнига нима синаб кўрилиши, қайси натижа кузатилиши ва қачон режа ўзгариши келишилади. Бу эҳтиёткорлик ёрдамсизлик эмас, масъулиятли клиник қарорнинг бир қисмидир.

14

32.14. Далилни талқин қилиш: бир тадқиқот нимани исботлайди?

Қисқа қайталанувчи депрессия бўйича адабиётни ўқиганда уни рекуррент катта депрессив эпизод ҳақидаги тадқиқотдан ажратиш муҳим. Сарлавҳада «recurrent depression» ёзилгани ўзи F38.10 популяцияси ўрганилганини англатмайди. Иштирокчиларнинг мезонлари, эпизод давомийлиги ва асосий натижа кўрсаткичи текширилади.

Флуоксетин бўйича эски плацебо-назоратли тадқиқот қисқа қайталанувчи депрессия ва суицид уринишлари бўлган танланган гуруҳда аниқ фойда кўрсатмаган. Бу натижа барча депрессияда препарат самарасиз дегани эмас; у бир синдромдаги далилни бошқасига автоматик кўчириш мумкин эмаслигини кўрсатади. Шунингдек, битта эски тадқиқот бутун замонавий даволашни якунлаб бермайди. [32.2]

Очиқ кузатув ёки кичик ҳолатлар сериясида яхшиланиш қайд этилса, табиий ўзгарувчанлик, танланиш ва назорат гуруҳи йўқлиги ҳисобга олинади. Беморга далил чегарасини тушунтириш ишончни камайтириш эмас; у даволашнинг мақсади ва кузатувини реал қилади.

15

32.15. Ишчи ташхисни ҳужжатлаш намунаси

«Бемор қисқа, такрорий депрессив даврларни тасвирлайди. Ҳозирги маълумотда эпизодлар орасида функция тикланади, аммо йиллик такрорланиш ва ҳар эпизоднинг синдром тўлиқлиги кундалик билан аниқлаштирилади. Биполярлик, циклга боғлиқлик ва модда таъсири баҳоланади. Хавф бўйича алоҳида режа тузилди».

Бу қайд F38.10ни тайёр ва ўзгармас ташхис деб қабул қилишдан сақлайди. Кейинги маълумот гипотезани тасдиқлаши ёки бошқа йўналишга олиб бориши мумкин. Беморга ҳам кузатувнинг мақсади тушунтирилади: унинг кечинмасига ишонмаслик эмас, қайталаниш шаклини тўғри тушуниш.

Кундалик юритишга қодир бўлмаган бемор учун бошқа йўл танланади: қисқа телефон қайди, қабулда календарь бўйича эслаш ёки розилик билан яқиннинг кузатуви. Маълумот йиғиш усули беморнинг ҳаётига мослаштирилади, ташхисга етиш учун ортиқча юкка айлантирилмайди.

16

32.16. Ўқув саволлари

Савол: икки-уч кунлик ҳар қандай тушкунлик F38.10ми? Жавоб: йўқ. Синдромнинг тўлиқлиги, такрорланиш, вақт мезонлари ва бошқа сабаблар баҳоланади.

Савол: бу шакл фақат оғир депрессиядан иборатми? Жавоб: йўқ. Тадқиқот мезонларида симптом оғирлиги турлича бўлиши мумкин; давомийлик қисқалиги асосий фарқлардан биридир.

Савол: қабул куни бемор яхши бўлса, хавфни сўрамасак бўладими? Жавоб: йўқ. Қисқа оғир эпизодлардаги хавф ва уларга олдиндан тайёрланган режа алоҳида баҳоланади. Тинч оралиқ хавфсизликни режалаш учун қулай вақтдир.

17

32.17. Манба

[32.1] WHO. Diagnostic Criteria for Research. F38.10. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[32.2] Montgomery DB ва ҳамкасблар. Lack of efficacy of fluoxetine in recurrent brief depression and suicidal attempts. 1994. PubMed PMID: 7888419. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7888419/

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.