33.1. Депрессияни психоз соясида қолдирмаслик
Шизофрения спектридаги беморда тушкунлик, анедония ва умидсизлик асосий психоздан алоҳида эътибор талаб этади. «Унда шизофрения бор, ҳаммаси шундан» деган ёндашув депрессия, акатизия, ножўя таъсир ёки суицид хавфини яширади. Беморнинг ҳаёт сифати фақат галлюцинациялар камайиши билан ўлчанмайди.
Психоздан кейин инсон бошидан кечирган воқеалар, касалхонага ётиш, ишни йўқотиш, муносабатлардаги ўзгариш ва стигма ҳақида оғир фикрларга келиши мумкин. Бу психологик контекст муҳим, аммо тўлиқ депрессив синдромни фақат «реакция» деб кичрайтирмаслик зарур.
33.2. F20.4 ва F25.1
F20.4 учун ЖССТ клиник йўриқномасида олдинги ўн икки ой ичида шизофрения мезонларига мос эпизод, сақланган айрим шизофреник симптомлар ва камида икки ҳафта давом этган яққол, азоб берувчи депрессив симптомлар баҳоланади. F20.4 шизофрениядан кейинги депрессияни ифодалайди: олдинги шизофрения эпизодидан кейин депрессив синдром етакчи бўлиб, айрим шизофреник симптомлар қолиши мумкин. Агар фаол психоз яна клиник манзарани белгиласа ёки қолдиқ симптомлар умуман бўлмаса, бошқа диагностик вариантлар ҳам кўриб чиқилади. [33.1]
F25.1 депрессив турдаги шизоаффектив бузилишда бир эпизоднинг ўзида шизофренияга хос ва депрессив симптомлар яққол намоён бўлади. МКБ-10 мезонларини DSMнинг вақт қоидалари билан аралаштирмаслик керак. Бир тизимдаги «кайфият симптомларисиз икки ҳафта психоз» қоидасини бошқа тизимга механик кўчириш нотўғри.
Ташхис учун «овоз эшитади ва хафа» деган икки маълумот етарли эмас. Психознинг шакли, депрессив синдром, вақт муносабати, аввалги эпизодлар, модда таъсири ва соматик ҳолат тўлиқ баҳоланади. Психотик депрессияда психоз депрессив эпизод контекстида кузатилади; буни шизоаффектив бузилиш билан тенглаштириб бўлмайди.
33.3. Негатив симптомлардан фарқлаш
Негатив симптомларда ҳиссий ифоданинг камайиши, нутқнинг қашшоқлашиши, ижтимоий чекиниш ва ташаббус пасайиши бўлиши мумкин. Депрессияда эса қайғу, айбдорлик, қадрсизлик, умидсизлик ва ўзини шикастлаш фикрлари клиник йўналишни аниқлашга ёрдам беради. Лекин бу белгилар ҳар доим тоза ажралмайди; бир нечта механизм бирга бўлиши мумкин.
Юз ифодаси кам бемор ички томондан қаттиқ азобланаётган бўлиши мумкин. Шунинг учун кузатувни беморнинг субъектив тажрибаси билан бирлаштириш керак. «Сиз хафа кўринмаяпсиз» деган фикр депрессияни инкор қилмайди. Худди шундай, сукутнинг ўзи депрессия исботи эмас.
33.4. Ножўя таъсир ва акатизия
Седатив таъсир кучсизлик, уйқучанлик ва ҳаракат камайишига олиб келиши мумкин. Акатизияда эса инсон тинч ўтира олмайди, ички безовталикни тоқатсиз деб тасвирлайди. Бу ҳолат хавотир, қўзғалган депрессия ёки психознинг кучайиши билан адаштирилиши мумкин.
Беморнинг «ичим ёниб кетяпти, бир жойда туролмайман» деган гапини эшитганда препарат бошланган ёки дозаси оширилган вақт сўралади. Фақат шу симптом туфайли антипсихотик дозани автоматик ошириш ҳолатни оғирлаштириши мумкин. Даволашни ўзгартириш масъул шифокорнинг баҳосига асосланади; беморга дорини ўзича тўхтатиш айтилмайди.
33.5. Суицид хавфи ва тикланиш
Психоз пасайгандан кейин хавф ҳамиша пасаймайди. Бемор ўз йўқотишларини англаб, келажакка умидсиз қараши мумкин. Суицид фикри, буйруқ берувчи овозлар, модда истеъмоли, аввалги уриниш, ижтимоий яккаланиш ва даволашда узилиш алоҳида баҳоланади.
Тикланиш режаси фақат доридан иборат эмас. Уй-жой, иш ёки таълим, оилавий муносабат, стигма, жисмоний саломатлик ва беморнинг шахсий мақсадлари муҳокама қилинади. Ҳамкорликдаги режа назорат учун эмас, инсоннинг имкониятларини тиклаш учун тузилади. [33.2]
Психологик аралашувлар психоз хусусиятларига мослаштирилади. Беморнинг ишончини кескин масхара қилиш ёки «нотўғри ўйлаяпсиз» деб баҳслашиш терапевтик алоқани бузиши мумкин. Ҳиссиёт, хавф ва кундалик таъсирдан бошлаш кўпинча самаралироқ мулоқот яратади.
33.6. Ўқув кейси
25 ёшли бемор психоздан кейин уйига қайтди. Овозлар анча камайган, аммо у «ҳаётим тугади» дейди, дўстлари билан кўришмайди ва овқатланиши ёмонлашган. Буни фақат негатив симптом деб қабул қилишдан олдин депрессив синдром ва хавф баҳоланади.
Бошқа беморда худди шу чекиниш препарат дозаси оширилгандан кейин кучли уйқучанлик билан бошланган. У қайғу ёки қадрсизликни билдирмайди, уйғоқ пайтида қизиқиши сақланган. Ножўя таъсир эҳтимоли ўрганилади. Учинчи беморда депрессия ва психоз бир вақтда тўлиқ шаклланган бўлиши мумкин; унда эпизодлар тарихи код танлаш учун ҳал қилувчидир.
Хулоса: бир хил ташқи пассивлик ортида депрессия, негатив симптом, ножўя таъсир ёки уларнинг аралашмаси бўлиши мумкин. Даволаш механизмни аниқлашдан бошланади.
33.7. Вақт чизиғи: психоз олдинми, депрессия олдинми?
Дифференциал ташхисда симптомларнинг фақат мавжудлиги эмас, вақтдаги муносабати муҳим. Депрессив эпизод бошланишидан олдин ҳам шизофренияга хос симптомлар бўлганми? Психоз депрессия йўқ пайтда сақланганми? Ҳозирги эпизодда қайси синдром етакчи? Олдинги даволаш ва ремиссия ҳақидаги ҳужжатлар бу саволларга ёрдам беради.
Беморнинг хотираси психоз даврида парчаланган бўлиши мумкин. Яқинлар ва олдинги қайдлар қўшимча маълумот беради, аммо уларнинг ҳар бири ҳам хато қилиши мумкин. Маълумотлар ўзаро солиштирилади; зиддият бўлса яширилмайди. «Аниқ эмас» деган қисм кейинги кузатув вазифасига айланади.
Вақт чизиғини тузишда МКБ-10 ва бошқа таснифларнинг қоидалари аралаштирилмайди. Клиник таълимда бир неча тизимни билиш фойдали, лекин якуний код қайси тизимга таянаётгани аниқ бўлиши керак. Акс ҳолда бир ҳужжат ичида бир-бирига мос келмайдиган мезонлар пайдо бўлади.
33.8. Бирламчи ва иккиламчи негатив симптомлар
Негатив симптомга ўхшаш ташқи ҳолат турли сабабга эга бўлиши мумкин. Масалан, бемор психотик қўрқув туфайли одамлардан қочади; седация сабаб фаол эмас; депрессияда ҳеч нарсага ишонмайди; ёки ижтимоий муҳитда имконият йўқ. Бундай иккиламчи механизмлар аниқланса, аралашув йўли ҳам ўзгаради.
Бирламчи негатив симптомлар ҳақида хулоса қилишдан олдин ушбу омилларни текшириш муҳим. Лекин барча пассивликни депрессияга айлантириш ҳам нотўғри. Субъектив қайғу, анедония, айбдорлик, умидсизлик ва психомотор ўзгаришнинг бошқа белгилар билан муносабати баҳоланади.
Беморда ҳиссий ифода кам бўлса, саволларга жавоб бериш учун кўпроқ вақт бериш керак бўлиши мумкин. Шошириш ёки унинг ўрнига яқинлар жавоб беришини одат қилиш ички тажрибани йўқотади. Мулоқотнинг секинлиги маълумот йўқлигини англатмайди.
33.9. Жисмоний саломатлик ва депрессия
Шизофрения спектридаги беморнинг соматик шикоятини фақат руҳий касаллик билан тушунтириш хавфли. Оғриқ, уйқу апноэси, метаболик муаммолар, ҳаракат чеклови ва бошқа касалликлар энергия ва кайфиятга таъсир қилади. Қабулда жисмоний саломатлик, дорилар ва ҳаёт тарзи ҳақида маълумот йиғилади.
Даволашнинг метаболик ва бошқа ножўя таъсирлари беморнинг ўзини баҳолаши ҳамда дорини қабул қилишга муносабатига таъсир қилиши мумкин. Вазн ўзгариши ёки жинсий ножўя таъсирни аҳамиятсиз деб рад этиш беморни дорини яширин тўхтатишга олиб келиши мумкин. Бу мавзулар ҳурмат ва махфийлик билан сўралади.
Психиатрия ва умумий тиббий ёрдамни ажратиб қўймаслик керак. Беморга «буни бошқа шифокордан сўранг» деб йўл кўрсатмасдан қолдириш ўрнига, зарур йўлланма ва мувофиқлаштириш ташкил этилади. Яхлит режа симптомлар ҳам, ҳаёт сифати ҳам учун муҳим.
33.10. Даволаш устуворлигини белгилаш
Фаол психоз, кататония, оғир депрессия, овқат-сув қабул қилмаслик ёки яқин суицид хавфи бўлса, ёрдам интенсивлиги оширилади. Одатий амбулатор машқлар бундай вазиятда етарли эмас. Клиник оғирлик ва хавфга қараб шошилинч ёки стационар баҳолаш зарур бўлиши мумкин.
Барқарорроқ ҳолатда даволаш режаси қолдиқ психоз, депрессия, ножўя таъсир ва функцияни алоҳида мақсадлар сифатида кўради. Антипсихотикни оптималлаштириш, депрессив синдромга ёрдам ва психологик-ижтимоий аралашув мутахассис томонидан мувофиқлаштирилади. Китобда барча шизофрениядан кейинги депрессия учун бир хил препарат комбинацияси берилмайди.
Беморнинг даволашга муносабати сўралади. У дори таъсиридан қўрқяптими, касаллик номини қабул қилиш қийинми ёки олдин ёмон тажриба бўлганми? Розиликни фақат «таблеткани ичаман» деган жавобга қисқартириш мумкин эмас. Тушунарли маълумот ва биргаликда қарор қабул қилиш даволашнинг бир қисми.
33.11. Психологик ва оилавий иш
Беморнинг умидсиз хулосалари реал йўқотишлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. «Ҳаммаси яхши бўлади» деган умумий тасалли ўрнига, қайси функция тикланиши мумкинлиги ва биринчи қадамлар муҳокама қилинади. Ўқишни тўлиқ давом эттириш қийин бўлса, қисқартирилган юк ёки босқичма-босқич қайтиш имкони ўрганилади.
Оила билан ишлашда танқид, ортиқча назорат ва тушунмовчиликни камайтириш мақсад қилинади. Бу оилани касаллик сабабчиси деб айблаш эмас. Яқинлар ҳам маълумот ва ёрдамга муҳтож бўлиши мумкин. Беморнинг розилиги, махфийлик ва хавфсизлик доираси аниқ сақланади.
Психоз ҳақидаги ишончни кескин рад этиш ўрнига, унинг инсонга таъсири ва бошқа эҳтимолий тушунтиришларни эҳтиёткор муҳокама қилиш мумкин. Лекин терапевт васвасани ҳақиқат сифатида тасдиқламайди. Ҳиссиётни тан олиш билан ишонч мазмунини қўллаб-қувватлаш ўртасида фарқ бор.
33.12. Қайталаниш ва депрессия сигналлари
Бемор ва яқинлари билан психоз қайта кучайишининг ҳам, депрессиянинг ҳам эрта белгилари ажратилади. Масалан, уйқу бузилиши, шубҳалар, ижтимоий чекиниш, айбдорлик, ўзини парвариш қилиш пасайиши. Бир сигнал икки синдромда ҳам учраши мумкин, шунинг учун унинг одатий контексти ўрганилади.
Қайси белгида режали қабулни тезлаштириш, қайси белгида шошилинч ёрдам кераклиги аниқ бўлади. Буйруқ берувчи овоз, суицид нияти, оғир чалкашлик ёки асосий эҳтиёжни таъминлай олмаслик каби ҳолатлар кутиб туриш учун эмас. Режа бемор тушунадиган тилда ва амалий алоқа йўли билан тузилади.
Кузатувда фақат «овозлар борми?» саволи билан чекланмаслик керак. Беморнинг ҳаётдан маъно топиши, завқ, иштиёқ ва ижтимоий иштироки ҳам сўралади. Психоз пасайиши даволашнинг муҳим натижаси, аммо тикланишнинг барча мазмуни эмас.
33.13. Кейс: «дори ичсам ҳаётим йўқ»
28 ёшли бемор психоз камайганидан кейин кундуз уйқучан, ишга қизиқмайди ва дорини тўхтатмоқчи. У «мен даволанмадим, фақат ҳиссиз бўлиб қолдим» дейди. Шифокор бу шикоятни рад этмайди. Қолдиқ депрессия, седация, акатизия, негатив симптом ва реал ижтимоий йўқотишлар алоҳида текширилади.
Агар беморнинг асосий қийинчилиги ножўя таъсир бўлса, масъул шифокор даволашнинг фойда-хавф нисбатини қайта кўриб чиқади. Агар яққол депрессия бўлса, унга мос ёрдам қўшилади. Агар ижтимоий имконият йўқлиги устун бўлса, реабилитацион қадамлар керак. Биргина «дорини ичаверинг» деган жавоб ҳам, «дарров тўхтатинг» деган маслаҳат ҳам етарли эмас.
Режа бемор билан келишилади ва кейинги кузатув санаси аниқ бўлади. Беморнинг даволашдан кутаётган натижаси сўралади: ишга қайтиш, дўстлар билан мулоқот, ҳиссий яқинлик ёки мустақил яшаш. Бу мақсадлар психозни назорат қилиш билан бирга даволашнинг мазмунини белгилайди.
33.14. Шкала, суҳбат ва клиник ҳукм
Депрессия ва негатив симптомларни ўлчайдиган воситалар клиник динамикани тартибга солиши мумкин. Лекин бир шкала балли F20.4 ёки F25.1ни автоматик белгиламайди. Вақт чизиғи, психотик синдром ва дорилар таъсири клиник баҳолашда қолади.
Шкала танланганда унинг қайси популяция учун яратилгани, тилдаги тушунарлилиги ва ишлатиш шартлари текширилади. Бемор саволни тушунмаса ёки диққати етарли бўлмаса, рақамни ортиқча аниқлик билан талқин қилиш хато. Қисқа балл клиник суҳбатдан устун қўйилмайди.
Бир неча қабулдаги бир хил кўрсаткичлар функция ва субъектив аҳвол билан таққосланади. Галлюцинациялар камайган, аммо умидсизлик кучайган бўлса, «умумий яхшиланди» деган хулоса етарли эмас. Даволаш натижаси бир ўлчовга сиғмайди.
33.15. Ўқув саволлари
Савол: психоздан кейинги ҳар қандай пассивлик F20.4ми? Жавоб: йўқ. Депрессив синдром, қолдиқ шизофреник симптомлар, вақт мезонлари ва бошқа сабаблар текширилади.
Савол: беморнинг юзида қайғу кўринмаса, депрессияни инкор қиламизми? Жавоб: йўқ. Ҳиссий ифода камайган бемор ҳам ички азобни бошдан кечириши мумкин. Субъектив тажриба сўралади.
Савол: F25.1ни белгилашда бошқа таснифнинг вақт қоидасини автоматик ишлатамизми? Жавоб: йўқ. Қўлланилаётган МКБ-10 мезонларига таянилади ва версия очиқ кўрсатилади. Таснифлар ўртасидаги фарқ клиник таълимда тушунтирилади, лекин бир ҳужжатда аралаштирилмайди.
33.16. Манбалар
[33.1] WHO. Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines. F20.4 ва F25.1. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf
[33.2] NICE. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. CG178. https://www.nice.org.uk/guidance/cg178/chapter/Recommendations