ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 36

Хавотирли ва ажитацияли профиль

МКБ-10—
01

Умумий маълумот

Депрессияда хавотир устун бўлганда бемор «хафаман»дан кўра «тинч тура олмаяпман», «бир ёмонлик бўлади», «кечаси миям тўхтамайди» дейиши мумкин. Ажитация эса ички зўриқиш билан бирга ҳаракат безовталигини ҳам англатади. Бу белгилар клиник манзарани тавсифлайди, лекин мустақил МКБ-10 ташхисини автоматик белгиламайди. Бир хил ташқи безовталик ортида депрессия, хавотир бузилиши, акатизия, аралаш аффектив ҳолат, модда таъсири ёки тиббий муаммо бўлиши мумкин.

02

Хавотирни аниқ клиник маълумотга айлантириш

Аввал хавотирнинг мазмунини сўраймиз. Бемор келажакдаги хавфни кутаяптими, ўтган хатосини қайта-қайта ўйлаяптими, танасидаги белгини оғир касаллик деб талқин қиляптими ёки муайян вазиятдан қочяптими? Биринчиси хавотир, иккинчиси депрессив руминацияга яқин бўлиши мумкин; улар бирга ҳам учрайди. Фикрнинг қайси пайтда кучайиши, уни тўхтатиш имкони ва ҳаётга таъсири қайд этилади.

«Мен ҳаммасини йўқотаман» деган гапнинг ишонч даражаси ҳам муҳим. Бемор буни эҳтимол деб айтаяптими ёки далилга қарамай мутлақ ҳақиқат деб билаяптими? Иккинчи ҳолатда психотик айбдорлик ёки қашшоқлашиш васвасаси эҳтимоли текширилади. Хавотирли фикрни фақат мазмунига қараб васваса деб аташ ҳам, васвасани оддий хавотир деб қолдириш ҳам хато.

Танавий белгилар алоҳида ёритилади: юрак уриши, қалтираш, мушак таранглиги, кўнгил айниши, нафас етишмаслиги ҳисси. Уларнинг ўзи психиатрия ташхисига етарли эмас. Янги кўкрак оғриғи, ҳушдан кетиш, иситма ёки неврологик белги пайдо бўлса, тиббий баҳолашни руҳий изоҳ билан алмаштирмаймиз.

03

Ажитацияни кузатиш

Беморнинг ўз баёни билан кўрикдаги ҳаракат ажратиб ёзилади. «Ички безовталикни айтади, қабул давомида бир неча марта ўрнидан турди» деган ёзув «ажитация +++»дан мазмунлироқ. Қўлларни ишқалаш, у ёқдан бу ёққа юриш, кийимни тортиш, бир жойда ўтира олмаслик қайд қилиниши мумкин. Улар контекстсиз ташхис эмас.

Уйқусизликда бемор ухлашни истаб, чарчаб туриб ҳам ухлай олмайдими ёки кам ухлаб ҳам ғайриоддий тетикми? Бу фарқ биполяр кечишни текширишга ёрдам беради. Фақат жиззакилик ва уйқусизликка қараб аралаш ҳолат деган хулоса чиқарилмайди. Кўтарилган ёки ғайриоддий экспансив кайфият, нутқ ва фикр суръати, фаоллик, импульсив қарорлар ҳамда аввалги эпизодлар бирга баҳоланади.

04

Акатизия билан фарқи

Акатизияда ички ҳаракат қилиш эҳтиёжи, бир жойда туришнинг тоқатсизлиги ва ҳаракат билан қисқа енгиллашиш кузатилиши мумкин. Дори бошлангани, дозаси ўзгаргани ёки бир препарат алмаштирилгани билан вақт боғлиқлиги ўрганилади. Айниқса антипсихотик қабул қилаётган беморда безовталикни касаллик кучайиши деб нотўғри баҳолаш давони асоссиз кучайтиришга олиб келиши мумкин. Акатизияни субъектив ва объектив белгилар билан баҳолаш тавсия қилинади. [36.1]

Бир беморда акатизия ва депрессия бир вақтда бўлиши мумкин. Шунинг учун дорининг ножўя таъсири топилди дегани барча руҳий симптомларнинг сабаби аниқланди дегани эмас. Қабул қилинган барча препаратлар, жумладан рецептсиз воситалар, кофеин ва моддалар сўралади. Дорини ўзбошимчалик билан кескин тўхтатиш тавсия қилинмайди; ўзгартиш режаси клиник хавф ва препарат хусусиятларига қараб белгиланади.

05

Дифференциал баҳолашнинг амалий тартиби

1. Хавфсизлик ва тиббий ҳолатни баҳолаш: онг, ориентация, ҳаётий кўрсаткичлар ва кескин ўзгаришлар.

2. Безовталикнинг вақт чизиғини тиклаш: депрессиядан олдинми, бир вақтдами, доридан кейинми?

3. Ҳаракат эҳтиёжини хавотирли фикрдан ажратиш; кузатув ва бемор баёнини солиштириш.

4. Мания ёки гипомания тарихи, психоз, модда қабул қилиш ва бекор қилиш ҳолатини текшириш.

5. Асосий бузилиш, ҳамроҳ симптом ва эҳтимолий ножўя таъсирни алоҳида клиник хулосага киритиш.

Бу тартиб валидланган шкала эмас, клиник суҳбатни ташкил қилиш учун ишчи йўлдир. Зарур текширувлар ёш, анамнез ва кўрикка қараб танланади; барча беморга бир хил лаборатор пакет шарт эмас.

06

Даволашдаги устуворликлар

Хавотир депрессив эпизодга қўшилганми ёки мустақил хавотир бузилишими, шу аниқланади. NICE депрессияга қўшилган хавотир симптомлари билан алоҳида хавотир бузилиши ва депрессиянинг бирга келишига бир хил тартиб қўлламайди. Даволаш устуворлиги клиник манзарага боғлиқ. [36.2]

Ажитация кучли бўлса, қабулнинг ўзи хотиржам, қисқа ва аниқ бўлиши керак. Беморни «ўзингизни қўлга олинг» деб айблаш ўрнига азобни тан олиб, кейинги хавфсиз қадам тушунтирилади. Уйқу, овқатланиш, яқинлар ёрдами ва кузатув имкони баҳоланади. Психоз, ўзини жароҳатлаш хавфи ёки ўзини парвариш қила олмасликда тезкор мутахассис ёрдами керак. Депрессив симптомлар сони камроқ бўлиши хавф йўқлигини англатмайди.

Психотерапияда хавотирли башоратлар, руминация, қочиш ва кундалик фаолият билан ишланиши мумкин. Кучли ажитация пайтида узоқ назарий муҳокама ўрнига қисқа, бажариладиган қадамлар танланади. Дори танлови эса «хавотир бор, демак фалон медиатор кам» мантиғига эмас, ташхис, аввалги жавоб, ножўя таъсир ва ўзаро таъсирларга асосланади.

07

Шартли клиник кейслар

Бемор А икки ойлик анҳедония ва тушкунлик фонида ҳар куни болаларининг келажагидан хавотирланади. У ҳаракат қилишга мажбурий эҳтиёж сезмайди, дорилар бошланмаган. Суҳбат депрессия оғирлиги, хавотирнинг мазмуни ва функцияга таъсирини аниқлаштиришга қаратилади. Фақат икки симптом гуруҳи борлиги учун F41.2 қўйилмайди.

Бемор Б янги дори бошланганидан бир неча кун ўтиб «танамдан чиқиб кетгим келади, ўтира олмайман» дейди. Қабулда юриб туради, ҳаракат қисқа енгиллаштиради. Бу манзарада акатизияни мақсадли баҳолаш ва препарат режасини тезкор кўриб чиқиш устувор. Бу кейсдан аниқ дори ёки дозани ўзгартириш қоидаси чиқарилмайди.

Бемор В тушкунлик билан бирга кечаси кам ухлайди, аммо кундузи толиқмайди, одатдан ташқари кўп лойиҳа бошлайди ва харажат қилади. Бу оддий уйқусизликка тенг эмас. Биполяр кечиш ва аралаш аффектив манзара мутахассис томонидан баҳоланади; фақат антидепрессантни оширишга шошилмаймиз.

08

Хавотир ва депрессиянинг вақт бўйича муносабати

Клиник интервьюда «қайси симптом кўпроқ?» деган саволдан ташқари «қайси бири аввал бошланган?» деган савол муҳим. Йиллар давомида кенг мавзуларда хавотирланиб келган беморда кейин депрессив эпизод пайдо бўлиши мумкин. Бошқа беморда хавотир фақат депрессия пайтида кучаяди ва ремиссияда деярли йўқолади. Учинчи ҳолатда паник хуружлардан кейин қочиш ва иш қобилияти йўқолиши тушкунликка ҳисса қўшади. Бу фарқлар асосий ва ҳамроҳ бузилишларни қайд этиш ҳамда даволаш мақсадларини тартиблаш учун керак.

F41.2ни «хавотир ҳам, депрессия ҳам бор» деган маънода ишлатиш мумкин эмас. МКБ-10да бу рубрика ҳар икки симптом гуруҳи бор, лекин уларнинг ҳеч бири алоҳида ташхис қўйиш учун етарлича устун ёки оғир бўлмаган ҳолатларга тегишли. Тўлиқ депрессив эпизод ёки алоҳида хавотир бузилиши мезонлари бажарилса, кодлаш шу мезонларга мувофиқ қайта кўриб чиқилади. Рубрика танлаш бемор азобини камайтириб кўрсатиш учун эмас, клиник манзарани аниқ ифодалаш учун хизмат қилади. [36.3]

09

Паника, руминация ва обсессияни ажратиш

Паник хуружда кучли қўрқув ва танавий симптомлар қисқа вақт ичида авж олиши мумкин. Депрессив руминация эса кўпинча ўтмиш, ўзини айблаш ва ечимсиз таҳлил атрофида айланади. Обсессияда такрорий, исталмаган фикрлар, образлар ёки импульслар бўлади ва бемор уларни нейтраллаштириш учун ритуал ёки қочишга ўтиши мумкин. Бир беморда уларнинг бир нечтаси учраши эҳтимолдан холи эмас. Фақат «ёмон фикрлар» деган умумий ёзув бу фарқларни йўқотади.

Масалан, «мен ёмон онаман» деган такрорий фикр депрессив ўзини айблаш бўлиши мумкин. «Боламга тасодифан зарар етказиб қўяманми?» деган исталмаган, даҳшат уйғотувчи фикр ва унинг олдини олиш учун доим текшириш обсессив жараённи ўйлатиши мумкин. Аммо ҳар бир ҳолатда ният, ишонч даражаси, назорат ва хавф алоҳида сўралади. Фикр мавзусининг қўрқинчлилиги унинг амалда бажарилиш эҳтимолига автоматик тенг эмас; шу билан бирга хавфсизлик баҳосини ўтказмасликка ҳам асос эмас.

10

Қабулни бемор кўтара оладиган шаклда ташкил қилиш

Кучли безовталикда бемор узун саволга жавоб беришда қийналиши мумкин. Шифокор бир вақтда битта савол беради, қисқа хулоса билан тушунганини текширади ва кейинги қадамни очиқ айтади. Тинч хонани танлаш, кераксиз шовқинни камайтириш ва беморга хавфсиз ҳолда ўрнидан туриш имконини бериш қабулни енгиллаштиради. Бу махсус даволаш ўрнини босмайди, аммо маълумот олиш ва ҳамкорликни яхшилайди.

Яқин инсоннинг иштирокини бемор билан келишиш керак. Яқинлар муҳим вақт чизиғи ва дори маълумотини бериши мумкин, лекин бемор ўрнига барча жавобни беришлари шарт эмас. «У доим шундай» деган баҳо ўрнига аниқ кузатув сўралади: «Қачондан бери ухламайди?», «Қайси куни юриб қолди?», «Қандай дори ўзгарди?» Махфийлик ва зарур хавфсизлик чоралари бирга ҳисобга олинади.

11

Хавфсизлик режасининг мазмуни

Ажитацияни кўриш суицид хавфини автоматик аниқлаш ёки инкор қилиш имконини бермайди. Ўлим ҳақидаги фикрлар, ният, режа, воситаларга етишиш, аввалги уринишлар, моддалар, психоз ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш тўғридан-тўғри ва ҳукмсиз муҳокама қилинади. Шкала натижаси клиник баҳони алмаштирмайди. «Паст хавф» деган тамға билан беморни кузатувсиз қолдириш ўрнига ҳозирги эҳтиёж ва қандай ўзгаришда тез ёрдам кераклиги ёзилади.

Ҳамкорликдаги режада аҳвол ёмонлашаётганини билдирувчи шахсий белгилар, бемор қила оладиган хавфсиз қадамлар, ишончли яқинлар ва маҳаллий шошилинч ёрдамга мурожаат йўли бўлиши мумкин. Бу «ўзингизга зарар етказмайман деб ваъда беринг» деган келишув билан бир хил эмас. Бемор ўз хавфсизлигини таъминлай олмаса, тезкор мутахассис ёрдами ва тегишли тиббий муҳит танланади. Хавфсизлик режаси даволаш ва кузатувга қўшимчадир.

12

Динамик кузатувда тўрт алоҳида йўналиш

Биринчи йўналиш кайфият, қизиқиш ва умидсизликдир. Иккинчиси хавотирли фикр ва қочишнинг ўзгариши. Учинчиси ҳаракат безовталиги ва эҳтимолий ножўя таъсир. Тўртинчиси кундалик функция: уйқу, овқатланиш, иш, болаларга қараш ва ижтимоий мулоқот. Улар бир хил суръатда яхшиланмаслиги мумкин. Масалан, уйқу яхшиланган бўлса ҳам ички безовталик кучайса, буни «умуман яхшиланяпти» деб кўрмаслик керак.

Антидепрессант бошлангандан кейинги илк даврда янги ёки кучайган ажитация, акатизия, уйқусизлик, суицидал фикрлар ва аффектив кўтарилиш белгиларини кузатиш муҳим. Кузатув оралиғи ёш, хавф ва клиник эҳтиёжга қараб белгиланади. Беморга қайси симптом одатий кузатувда, қайсиси тезкор қайта баҳолашда муҳокама қилиниши аниқ айтилади. Дори таъсирини баҳолаш фақат «фойда бердими?» деган саволдан иборат бўлмайди.

13

Кенгайтирилган кейс: биринчи хулосани қайта кўриш

38 ёшли бемор тушкунлик ва уйқусизлик билан даволанмоқда. Яқинлари унинг қабулдан кейин тинмай юришини «асаблари яна кучайди» деб баён қилади. Шифокор дори дозасини оширишдан олдин вақт чизиғини қайта тузади. Маълум бўлишича, ички тоқатсизлик доза ўзгарганидан кейин бошланган, хавотир мавзуси эса аввалгидек қолган. Бемор «фикрим эмас, танам мени юргизяпти» дейди. Кўрикда акатизия эҳтимоли баҳоланади, дори режаси қайта кўрилади ва хавфсизлик сўралади.

Кейснинг дарси «ҳар бир ажитация дори таъсири» эмас. Дарс шундаки, аввалги ташхис янги симптомни тушунтириб бермаслиги мумкин. Қолдиқ депрессия ва ножўя таъсир бирга бўлиши эҳтимоли сақланади. Клиник ёзувда қайси маълумот хулосани ўзгартиргани ва кейинги кузатувда нима текширилиши аниқ кўрсатилади.

14

Амалий машқ: бир хил шикоятга уч хил савол

«Тинч тура олмаяпман» деган шикоятни эшитганда биринчи савол «нимадан хавотирдамисиз?» бўлиши мумкин. Агар бемор аниқ фалокатли башоратлар, оила ёки соғлиқ ҳақида назорат қилинмайдиган фикрларни айтса, когнитив хавотир чуқурроқ баҳоланади. Иккинчи савол «ҳаракат қилмасангиз танангизда нима бўлади?» бўлиши мумкин. Жавобда тоқатсиз ички ҳаракат эҳтиёжи ва юриш билан енгиллашиш бўлса, акатизияни текшириш муҳим. Учинчи савол «ухламаганингиздан кейин чарчайсизми?» бўлиши мумкин. Ғайриоддий тетиклик ва фаоллик ошиши аффектив кўтарилиш эҳтимолини очади.

Бу уч савол ташхис қўймайди; улар клиник йўлни тартиблайди. Ҳар бир жавобдан кейин вақт, дори, модда, соматик ҳолат ва функция аниқланади. Бир беморда бир нечта жавоб ижобий бўлиши мумкин. Шифокор «энг қулай» бир изоҳни танлаб қолганини ўчирмайди, балки қайси омил ҳозир кўпроқ хавф ва азоб келтираётганини белгилайди.

Таҳлил учун иккинчи вазият: беморнинг хавотири кечаси кучаяди, чунки кундузи вазифалар уни чалғитади. Бу ҳолатда кечки руминация, уйқу олди одатлари ва эртаси кунги қочиш цикли ўрганилади. Уйқусизликни фақат седатив восита билан ёпишдан олдин асосий депрессия, хавотир ва уйқу ритми баҳоланади. Дори керак бўлса ҳам нодори омиллар эътибордан четда қолмайди.

Учинчи вазият: беморда янги безовталик билан бирга иситма, онг ўзгариши ёки кучли вегетатив белгилар бор. Буни оддий «асабийлашиш» деб қабул қилиб узоқ психотерапевтик суҳбатга ўтиш мумкин эмас. Тиббий шошилинчлик биринчи ўринга чиқади. Ажитация психиатрияга хос ягона белги эмас, умумтиббий ҳолатларда ҳам учрашини эслаш керак.

Машқнинг якуний саволи: клиник хулосангизда қайси маълумот ишончли, қайсиси эҳтимол ва қайси маълумот етишмайди? Жавобни шу уч қисмга ажратиш ортиқча аниқликдан сақлайди. Кейинги қабулда айнан етишмаган маълумот тўлдирилади ва режа ўзгаради. Бу ишчи ташхиснинг кучсизлиги эмас, динамик клиник фикрлашнинг белгисидир.

15

Назорат саволлари ва хулоса

Қайси белгилар акатизияни ўйлатади? Уйқусизлик билан уйқуга эҳтиёж камайиши нимаси билан фарқ қилади? Нега хавотирли депрессия автоматик F41.2 эмас? Жавобда симптом, асосий ташхис ва ножўя таъсирни ажратиш керак. Қабул якунида хавф, ишчи ташхис, аниқлаштирилиши лозим маълумот ва кузатув муддати қайд этилади.

16

Манбалар

[36.1] Pringsheim T ва ҳаммуаллифлар. The Assessment and Treatment of Antipsychotic-Induced Akathisia. Canadian Journal of Psychiatry. 2018;63:719–729. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29685069/

[36.2] NICE. Depression in adults: treatment and management. NG222. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations

[36.3] WHO. ICD-10 Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F41.2. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.