ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 39

Меланхолик белгилар ва эндоген депрессия тушунчаси

МКБ-10—
01

Тарихий атама ва бугунги клиник қарор

«Эндоген депрессия» атамаси психиатрия тарихида муҳим ўрин тутган. У билан кўпинча аниқ ташқи сабабсиз бошланган, биологик ритмлар, иштаҳа, уйқу ва психомотор фаолликда сезиларли ўзгаришлар билан кечувчи депрессия назарда тутилган. Бироқ ташқи сабаб топилмагани касалликнинг фақат ички биологик омиллардан келиб чиққанини исботламайди. Худди шундай, ажралиш ёки йўқотишдан кейин бошланиш меланхолик белгилар бўлишига тўсқинлик қилмайди. Биологик мойиллик, шахсий тажриба, ҳозирги стресс ва ижтимоий шароит бир беморда биргаликда таъсир қилиши мумкин.

Шунинг учун замонавий клиник ёзувда «эндоген» сўзи билан чекланишдан кўра эпизоднинг оғирлиги, кечиши, психотик белгилар ва соматик синдромни алоҳида кўрсатиш фойдалироқ. «Эндоген» ва «реактив»ни бир-бирига мутлақо зид икки қутига ажратиш даволашни тор доирага солиб қўяди. Меланхолик бемор ҳам қўллаб-қувватловчи муносабат ва кейинчалик психотерапиядан фойда олиши мумкин; стрессдан кейинги депрессив эпизод ҳам медикаментоз ёрдамни талаб қилиши мумкин.

02

Меланхолик белгиларни қандай таниш мумкин?

Марказий клиник ўзгаришлардан бири завқланиш қобилиятининг кескин камайишидир. Бемор аввал қадрлаган муносабатлар, қизиқишлар ёки яхши хабарлардан одатдагидек таъсирланмайди. Бу оддий «хоҳишим йўқ»дан фарқ қилиши мумкин: киши хоҳлашни хоҳлайди, лекин ҳис пайдо бўлмайди. Шу билан бирга ижобий воқеага эмоционал жавобнинг камайиши кузатилади. Беморни «фарзандингиз бор-ку, хурсанд бўлинг» деб айблаш бу белгини ўзгартирмайди ва айбдорликни ошириши мумкин.

Кунлик ритмда эрталаб оғирроқ аҳвол, одатдагидан анча эрта уйғониш, иштаҳа ва вазн пасайиши, либидо камайиши учраши мумкин. Психомотор секинлашишда ҳаракат, нутқ, жавоб бериш суръати пасаяди. Бошқа беморда эса ажитация, тинмай юриш ёки қўлларини ишқалаш устун бўлади. Буларнинг ҳар бири якка ҳолда меланхолияга хос эмас. Масалан, эрта уйғониш оғриқ, алкогол, уйқу апноэси ёки турмуш режими билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Муҳим саволлар: «Одатда сизга ёқадиган воқеа бўлса, ҳеч бўлмаганда қисқа вақт енгиллашасизми?», «Эрталаб ва кечқурун аҳволингиз фарқ қиладими?», «Бошқалар нутқингиз ёки ҳаракатингиз ўзгарганини сезишдими?» Клиник кузатув беморнинг субъектив таърифини тўлдиради, аммо уни алмаштирмайди.

03

МКБ-10даги соматик синдром

МКБ-10да «соматик синдром» деганда барча жисмоний шикоятлар назарда тутилмайди. Бу атама меланхолик ёки биологик белгиларга яқин муайян клиник мажмуани ифодалайди. ЖССТ қўлланмасида қизиқиш ва завқнинг йўқолиши, одатда ёқимли воқеаларга эмоционал реакция камайиши, эрта уйғониш, эрталаб оғирлашиш, объектив психомотор ўзгаришлар, иштаҳа ва вазн пасайиши ҳамда либидо камайиши келтирилади. Синдромни белгилашда қўлланманинг белгиланган мезонлари биргаликда баҳоланади. [39.1]

Шу сабабли бош оғриғи ва юрак уришидан шикоят қилаётган беморда автоматик равишда «соматик синдром бор» деб ёзиш нотўғри. Аксинча, жисмоний оғриқ айтмаган, лекин завқланишни йўқотган, эрта уйғонадиган ва психомотор секинлашган беморда бу синдром бўлиши мумкин. Меланхолик белгилар фақат F32.2 билан чекланмайди. Код эпизод оғирлиги, такрорланиши, биполяр анамнез ва ишлатилаётган МКБ-10 версиясига мувофиқ танланади.

04

Нима билан адаштириш мумкин?

Паркинсонизм, гипотиреоз, неврологик касалликлар ва седатив дорилар ҳаракат ҳамда нутқни секинлаштириши мумкин. Антипсихотикка боғлиқ паркинсонизмда ригидлик, тремор, ҳаракатнинг бошқа хусусиятлари ва дори билан вақт алоқаси аҳамиятли. Депрессив психомотор секинлашишни кататония билан тенглаштириш ҳам мумкин эмас. Мутизм, негативизм, ғайриоддий позалар, ступор ёки бошқа кататоник белгилар бўлса алоҳида баҳолаш талаб қилинади.

Психотик айбдорликни оддий ўзини танқид қилишдан ажратиш зарур. «Оиламга етарлича ёрдам бермаяпман» деган фикр реал вазиятга мос келиши мумкин. «Менинг гуноҳим туфайли бутун шаҳар ҳалок бўлади» деган, далил билан ўзгармайдиган ишонч эса бошқа даражадаги клиник ҳодисадир. Ушбу фарқ ёрдамнинг шошилинчлиги ва турини ўзгартиради.

05

Даволашни режалаштириш

Меланхолик белгиларни қайд қилиш давони автоматик танлайдиган тест эмас. Қарор эпизод оғирлиги, аввалги жавоб, бемор хоҳиши, соматик ҳолат ва хавфлар асосида қабул қилинади. Овқатланиш ва суюқлик қабул қилиш пасайган бўлса, уларни алоҳида мониторинг қилиш керак. Оғир секинлашган бемордан узоқ уй вазифаларини талаб қилиш ўрнига қисқа, амалий ва бажариладиган қадамлар танланади.

Ҳаёт учун хавфли ҳолат, овқат ёки суюқликдан воз кечиш, психоз ёки тез жавоб заруратида стационар ва махсус даволаш усуллари, жумладан тегишли кўрсатмаларда электроконвульсив терапия муҳокама қилинади. Бу «охирги жазо» эмас, клиник фойда, хавф, розилик ва ҳуқуқий тартиб асосида баҳоланадиган усулдир. [39.2]

06

Клиник мисол

47 ёшли беморнинг ишдаги қийинчиликларидан кейин уйқуси бузилган. Кейинчалик эрталаб жуда оғир туриш, завқ йўқолиши, иштаҳа пасайиши ва суҳбатда узоқ тўхтамлар пайдо бўлган. Оиласи «бу ҳаммаси ишдан» деб ҳисоблайди. Клиник хулоса стрессни инкор этмайди, аммо депрессив эпизод ва меланхолик белгиларни текширади. Иш муаммосини ҳал қилиш зарур, лекин унинг ўзи оғир эпизодни даволаш ўрнини босмайди. Дори, соматик текширув ва хавфсизлик баҳоси билан бирга оилага бу иродасизлик эмаслиги тушунтирилади.

07

Феноменология: беморнинг сўзини сақлаш

Меланхолик профилни тушуниш учун симптом номидан ташқари беморнинг субъектив тажрибаси муҳим. «Ҳеч нарсага қизиқмайман» турли мазмунга эга: бир бемор куч тополмайди, иккинчиси завқ сезмайди, учинчиси айбдорлик туфайли ўзини хурсандчиликка лойиқ деб билмайди. «Набираларимни кўрсам, уларни яхши кўришимни биламан, аммо ҳис қила олмаяпман» деган баён эмоционал жавобнинг пасайишини аниқроқ кўрсатади. Бу оилага бефарқлик ёки ахлоқий камчилик деб талқин қилинмайди.

Беморнинг ҳисларини таърифлаш қийин бўлиши мумкин. Унинг ўрнига шифокор тайёр метафорани мажбуран киритмаслиги керак. Очиқ саволдан кейин аниқлаштирувчи савол берилади: «Аввал қандай эди?», «Яхши воқеа бўлса нима ўзгаради?», «Сиз буни қайғу, бўшлиқ ёки ҳиссизлик деб атаган бўлардингизми?» Жавоб клиник ёзувда беморнинг ўз сўзи билан қисқа келтирилиши мумкин.

08

Психомотор ўзгаришни объективлаштириш

Психомотор секинлашишни фақат беморнинг «секинман» деган баёни билан чекламасдан, нутққа киришиш, жавоб кечикиши, ҳаракат суръати, мимика ва кундалик вазифалардаги ўзгариш кузатилади. Шу билан бирга маданий мулоқот услуби, тил, эшитиш, хавотир ва дори таъсири ҳисобга олинади. Бир марта секин жавоб бергани клиник синдромни тасдиқламайди.

Оғир секинлашишда беморга саволга жавоб бериш учун вақт бериш керак. Шифокор сукутни дарров янги савол билан тўлдирса, бемор ўз фикрини тугаллай олмаслиги мумкин. Яқинлари унинг ўрнига жавоб беришга шошилмаслиги тушунтирилади. Кундалик фаолиятда ювиниш, кийиниш, овқат тайёрлаш ва қарор қабул қилишга қанча вақт кетиши сўралади. Бу функцияни баҳолаш ва амалий ёрдамни режалаштиришга хизмат қилади.

09

Кунлик ўзгаришни қандай қайд этиш керак?

«Эрталаб ёмонман» деган шикоятда вақт, уйқу сифати ва кун режими аниқланади. Бемор уйғонган заҳоти азобланадими, ишга тайёрланиш хавотиридами ёки тунги оғриқдан кейин чарчайдими? Кечқурун енгиллашиш барқарорми ёки айрим кунлардагина бўладими? Қисқа кундалик кайфият, фаоллик ва уйқуни бирга қайд қилишга ёрдам беради, аммо беморни соатма-соат ўзини текширишга мажбур қилмаслик керак.

Кунлик ритм белгиси бошқа мезонлар билан бирга баҳоланади. Унинг йўқлиги депрессияни инкор қилмайди, мавжудлиги эса меланхолик профилни якка ўзи исботламайди. Иш сменалари, кеч ухлаш, алкоголь ва дори қабул қилиш вақти ҳам ритмга таъсир қилиши мумкин. Клиник хулоса битта «типик» белгидан эмас, умумий манзарадан чиқарилади.

10

Овқатланиш ва ўзини парвариш қилиш

Иштаҳа йўқолиши, овқатнинг таъми сезилмаслиги, ҳаракатга куч тополмаслик ва психотик ишонч туфайли емай қўйиш бир-биридан фарқ қилади. Ҳар бирининг хавфи ва ёрдам йўли бошқача. Вазн динамикаси, суюқлик қабул қилиш, бош айланиши, умумий ҳолат ва овқатга етишиш имкони текширилади. Озиқ-овқат йўқлиги ёки жисмоний чайнаш/ютиш қийинлигини депрессив иштаҳа йўқолиши билан адаштирмаслик керак.

Бемор етарли овқатлана олмаётган бўлса, оилага кичик, кўтара оладиган порциялар ва амалий ёрдам ҳақида йўл-йўриқ берилиши мумкин. Аммо сувсизланиш, жиддий озиш ёки ҳаётга хавфли емай қўйишда уй шароитидаги маслаҳат етарли эмас. Тиббий баҳолаш, овқатланишни қўллаб-қувватлаш ва асосий синдромни тезкор даволаш талаб қилинади. Клиник хавфни фақат вазн рақамига боғлаб қўймаслик керак.

11

Биологик тестлар ҳақида эҳтиёткорлик

Меланхолик депрессияда эндокрин, уйқу ва нейробиологик кўрсаткичлар тарихан кўп ўрганилган. Лекин тадқиқот гуруҳларидаги ўртача фарқ конкрет бемор учун тасдиқловчи тестга тенг эмас. Кортизол, серотонин, ЭЭГ ёки нейровизуализацияни «эндоген депрессияни аниқ исботлайди» деб тақдим этиш тўғри эмас. Клиник кўрсатмада соматик касалликларни текшириш бошқа масала: масалан, эндокрин бузилиш эҳтимоли бўлса, тегишли текширув ўтказилади.

Бемор таҳлиллари нормал бўлса, бу унинг депрессив азоби сохта дегани эмас. Аксинча, бир лаборатор ўзгариш топилиши ҳам барча руҳий симптомнинг сабаби аниқланди дегани эмас. Текширув натижаси анамнез, кўрик ва клиник синдром билан бирга талқин қилинади. Бундай изоҳ беморни «таҳлил чиқмагунча ҳеч ким ишонмайди» деган нотўғри хулосадан асрайди.

12

Психотерапиянинг мослаштирилган ўрни

Меланхолик белгилар психотерапияни тақиқламайди. Оғир эпизодда беморнинг диққат, энергия ва қарор қабул қилиш имкони чекланган бўлиши мумкин, шунинг учун сессия мазмуни ва ҳажми мослаштирилади. Дастлаб қўллаб-қувватлаш, хавфсизлик, кундалик парвариш, давога риоя ва оила билан тушунтириш устувор бўлиши мумкин. Кейинроқ руминация, ўзини айблаш, фаолиятдан чекиниш ва қайталаниш профилактикаси билан тизимли ишланади.

«Бу эндоген, суҳбат ёрдам бермайди» деган гап беморнинг ижтимоий ва психологик эҳтиёжларини инкор қилади. «Бу фақат фикрларингиздан, дори керак эмас» деган қараш ҳам оғир синдромни кам баҳолайди. Клиник қарор икки қутбли шиорга эмас, оғирлик, далиллар, аввалги жавоб ва беморнинг хоҳишига таянади. Турли ёрдам усуллари бир-бирига рақиб эмас.

13

Қайталанишни таниш ва оила билан ишлаш

Ремиссиядан кейин бемор ва яқинлари учун аввалги эпизоднинг эрта белгилари аниқланади. Масалан, эрта уйғониш, мусиқага қизиқиш йўқолиши, ҳаракат секинлашиши ёки иштаҳа пасайиши шахсий сигнал бўлиши мумкин. Ҳар бир ёмон тунни янги эпизод деб қабул қилиш шарт эмас; белгилар мажмуаси, давомийлик ва функцияга таъсир кузатилади. Келишилган режа ортиқча хавотирни камайтириб, зарур пайтда тез мурожаат қилишга ёрдам беради.

Оила беморни «энди яхши бўлдинг, дарров аввалгидек ишла» деб шоширмаслиги керак. Симптомлар ва функция бир хил тезликда тикланмаслиги мумкин. Шу билан бирга беморни узоқ вақт барча масъулиятдан четлатиш ҳам шарт эмас. Мақсад босқичли тикланиш, реал юклама ва қўллаб-қувватлашдир. Клиник кузатувда кайфият билан бирга ўзини парвариш, муносабатлар, меҳнат ва ҳаёт сифати баҳоланади.

14

Кодлашда уч босқичли фикрлаш

Биринчи босқичда депрессив эпизод мезонлари, давомийлиги ва функционал таъсири баҳоланади. Иккинчи босқичда кечиш: илк эпизодми, қайталанувчими ёки биполяр бузилиш доирасидами, аниқланади. Учинчи босқичда оғирлик, психотик белгилар ва соматик синдром каби хусусиятлар қайд этилади. «Меланхолик» сўзини эшитиб биринчи босқичларни ўтказиб юбориш мумкин эмас.

Масалан, аввал гипомания бўлган беморнинг ҳозирги эпизоди меланхолик белгилар билан кечиши мумкин. Бу профил уни униполяр F32 ташхисига айлантирмайди. Бошқа беморда эпизод бир неча марта қайталаган бўлса, F33 доираси кўриб чиқилади. Кодлашда клиник профил ва асосий кечишнинг икки хил ўқ эканини эслаш муҳим. Фойдаланилаётган миллий МКБ-10 модификациясидаги қўшимча белгилар ҳам текширилади.

15

Икки беморни солиштириш

Бемор А иштаҳа пасайиши ва эрта уйғонишдан шикоят қилади, аммо яхши хабарга жонланади, қизиқишлари сақланган ва кундалик вазифаларни бажаради. Унда депрессив эпизод бор-йўқлиги тўлиқ баҳоланади, лекин икки белги асосида меланхолик депрессия эълон қилинмайди. Уйқу ва соматик сабаблар ҳам кўрилади.

Бемор Бда завқланиш деярли йўқолган, ижобий воқеага жавоб пасайган, нутқ ва ҳаракат секинлашган, эрталаб аҳволи оғир ва овқатланиши камайган. Бу манзара соматик синдромни мақсадли баҳолашга асос беради. Лекин эпизод оғирлиги, психоз, кататония, биполяр анамнез ва хавфсизлик ҳали ҳам алоҳида текширилади. «Типик кўринди» деган таассурот тўлиқ клиник баҳони қисқартирмаслиги керак.

16

Оилага бериладиган қисқа изоҳ

«У сизни яхши кўрмай қолгани учун ҳиссиз эмас. Ҳозир касаллик завқ ва эмоционал жавобни пасайтирган бўлиши мумкин. Уни мажбуран хурсанд қилиш ёки айблаш ўрнига даволаш, кундалик парвариш ва кичик фаолиятларда қўллаб-қувватлаш керак». Бу изоҳ беморнинг аниқ клиник ҳолатига мослаштирилади. Оиланинг ўзи ҳам чарчаган ёки хавотирли бўлса, уларга ресурс ва тушунтириш берилади.

Шифокор ўз хулосасини беморнинг шахсиятига айлантирмаслиги лозим. «Сиз эндогенсиз» деган тамға ўрнига «ҳозирги эпизодда шундай белгилар бор» дейилади. Бу касалликни инсоннинг бутун кимлиги билан тенглаштирмайди ва тикланиш имконини сақлайди. Меланхолик профиль оғир бўлиши мумкин, аммо у фатал тақдир ёки давога жавоб бўлмаслигининг белгиси эмас.

Кузатув якунида симптомлардан ташқари бемор ўзини қанчалик қайта ҳис қилаётгани сўралади. Қайғу камайиши, завқ қайтиши ва фаоллик тикланиши ҳар хил вақтда бўлиши мумкин. Улар алоҳида қайд этилса, қисман жавобни тўлиқ ремиссия деб шошилиб баҳолаш камаяди.

17

Боб хулосаси

Меланхолик белгилар депрессиянинг клиник профилини аниқлашга ёрдам беради. «Эндоген» атамаси сабаб тўлиқ исботланганини англатмайди. Соматик синдром жисмоний шикоятлар рўйхати эмас. Оғирлик, биполярлик, психоз, кататония ва соматик дифференциал ташхис асосий қарорларни белгилайди.

18

Манбалар

[39.1] WHO. The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F32–F33. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[39.2] NICE. Depression in adults: treatment and management. NG222. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.