ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 41

Психотик ва кататоник кўринишлар

МКБ-10—
01

Икки тушунчани ажратиш

Психоз ва кататония бир хил ҳодиса эмас. Психозда воқеликни баҳолаш бузилиши, васваса ёки галлюцинациялар марказий ўрин тутиши мумкин. Кататонияда психомотор фаолият, ҳаракат, нутқ ва ташқи таъсирларга жавобнинг махсус ўзгаришлари кузатилади. Улар бир беморда бирга келиши мумкин, аммо кататония фақат шизофрения ёки психозга тегишли эмас. Аффектив, неврологик, аутоиммун ва бошқа тиббий ҳолатларда ҳам учрайди. [41.1]

Бемор жуда кам гапиргани учун уни дарров «психотик» ёки «кататоник» деб аташ нотўғри. Оғир депрессив секинлашиш, делирий, неврологик ҳолат, эшитиш муаммоси ва дори таъсири ҳам кам мулоқотга сабаб бўлади. Ташхис махсус белгилар ва умумий клиник контекстга таянади.

02

Психотик депрессияда интервью

Айбдорлик, ҳалокат, йўқчилик, тана касаллиги ёки йўқ бўлиб кетиш ҳақидаги қатъий нотўғри ишончлар кузатилиши мумкин. Лекин оддий хавотир билан васваса ўртасидаги чегара фақат мавзуда эмас. Ишончнинг қатъийлиги, далилга муносабат, маданий контекст ва воқеликка мослиги текширилади. «Пулим етмай қолишидан қўрқаман» деган хавотир реал бўлиши мумкин; молиявий ҳолати яхши бўлса-да, «ҳаммамиз аллақачон хонавайрон бўлдик, ҳеч нарса буни ўзгартира олмайди» деган мутлақ ишонч бошқача баҳоланади.

Галлюцинация ҳақида ҳукмсиз сўраш керак: «Бошқалар эшитмаётган овозларни эшитасизми?», «Бу овозлар сизга бирор нарса қилишни буюрадими?» Мазмун, назорат ҳисси ва хавфли буйруқларга муносабат хавфсизликни баҳолаш учун муҳим. Мавжуд хавфни беморнинг фақат «йўқ» деган жавоби билан чекламасдан, хулқи, яқинлардан олинган маълумот ва клиник кузатув билан бирга баҳолаш лозим.

Психотик белгилар кайфият эпизодидан ташқари ҳам бўлганми, модда ёки дори билан вақт алоқаси борми, онг равшанлиги ва диққат қандай, деган саволлар дифференциал ташхисни белгилайди. Психознинг ўзи автоматик шизофрения ташхисини англатмайди. Аффектив ва психотик белгиларнинг вақт чизиғи айниқса аҳамиятли.

03

Кататонияни таниш

Кататоник белгиларга ступор, мутизм, негативизм, позани сақлаш, мумсимон эгилувчанлик, стереотипия, эхолалия ёки эхопраксия каби ҳодисалар кириши мумкин. Айрим бемор жим ва ҳаракатсиз, бошқаси ташқи вазиятга мос келмайдиган кучли қўзғалишда бўлади. Ташхис учун белгиланган диагностик мезонлар ва клиник кўрик талаб этилади; битта симптом етарли эмас. Махсус шкала, масалан Bush–Francis шкаласи, белгиларни тизимли қайд этишга ёрдам беради, лекин тиббий баҳони алмаштирмайди.

Мутизмни «гапиришни истамаяпти», негативизмни эса «қайсарлик» деб талқин қилиш хавфли. Бемор ҳаракатсиз бўлса ҳам атрофдаги гапларни тушунаётган бўлиши мумкин. У билан ҳурмат билан мулоқот қилиш, ҳар бир кўрик ҳаракатини тушунтириш ва шахсий қадр-қимматини сақлаш зарур.

04

Қачон кечиктирмаслик керак?

Овқат ва суюқлик қабул қилмаслик, сувсизланиш, узоқ ҳаракатсизлик, иситма, вегетатив беқарорлик, ригидлик, онг ўзгариши ёки тез ёмонлашиш шошилинч тиббий баҳолашни талаб қилади. Кататония тромбоз, аспирация, босим яралари ва бошқа асоратларга олиб келиши мумкин. Иситма ва ригидлик билан кечувчи ҳолатда хавфли кататония, нейролептик малигн синдром ва бошқа тиббий сабаблар фарқланади. Бу амбулатор «тинчлантириб қўйиш» билан чекланадиган вазият эмас.

Энцефалит, тутқаноқ ҳолатлари, метаболик бузилишлар ва дори таъсирини текшириш клиник контекстга мос ташкил қилинади. Барча беморга бир хил текширув эмас, балки анамнез, кўрик ва шошилинчликка мос йўналтирилган баҳолаш керак.

05

Даволаш тамойиллари

Психотик депрессияда махсус психиатрия ёрдами ва мувофиқлаштирилган даволаш зарур. Антидепрессант ва антипсихотик комбинацияси ёки тегишли ҳолатларда ЭКТ клиник муҳокамага кириши мумкин. Танлов хавф, аввалги жавоб, бемор хоҳиши, соматик ҳолат ва қарор қабул қилиш қобилиятига боғлиқ. Психоз камайгач ҳам депрессия, функционал тикланиш ва қайталаниш хавфи кузатилади. [41.2]

Кататонияда бензодиазепинлар билан махсус синов/даволаш ва ЭКТ асосий клиник усуллар қаторига киради. Улар мутахассис назоратида, мониторинг ва қарши кўрсатмаларни ҳисобга олган ҳолда қўлланади. Антипсихотикни шунчаки ошириш кататонияда тўғри универсал жавоб эмас, айрим ҳолатларда хавфни ошириши мумкин. Асосий касалликни аниқлаш билан бир вақтда овқатланиш, суюқлик, ҳаракатсизлик асоратлари ва соматик хавфлар бошқарилади. Кататония бўйича далилларнинг бир қисми кузатув тадқиқотлари ва клиник серияларга таяниши ҳам очиқ айтилгани маъқул. [41.1]

06

Икки клиник вазият

Биринчи бемор оғир депрессия фонида «менинг ичим чириб кетган, овқат ейиш мумкин эмас» деб ишонади ва емай қўйган. Бу фақат иштаҳа йўқолиши эмас; психотик ишонч ва ҳаётга хавфли овқатланиш бузилиши бор. Шошилинч мутахассис баҳоси талаб қилинади.

Иккинчи бемор сўнгги кунларда гапирмайди, ҳаракатсиз ўтиради, қўлини берилган ҳолатда узоқ сақлайди. Унинг аввал депрессия бўлгани кататонияни «депрессия оғирлашди» деган умумий ёзув остида қолдирмаслиги керак. Кататоник белгилар тизимли текширилиб, тиббий сабаблар ва асоратлар баҳоланади. Икки вазиятда ҳам яқинларга беморни айбламаслик ва уйда мажбуран «ўзига келтириш»га уринмаслик тушунтирилади.

07

Психотик мазмуннинг кайфиятга муносабати

Депрессив кайфиятга мос психотик мазмунда айбдорлик, жазо, қашшоқлик, ҳалокат ёки тана йўқ бўлиши мавзулари учраши мумкин. Кайфиятга мос келмайдиган мазмун ҳам бўлиши эҳтимоли бор. Бу фарқ клиник тавсиф ва дифференциал ташхисга ёрдам беради, аммо мазмуннинг ўзи бутун ташхисни белгиламайди. Психознинг кайфият эпизоди билан вақт муносабати, аввалги кечиш ва бошқа белгилар текширилади.

Беморнинг ишончини қўпол рад этиш ёки у билан баҳсда «енгиш» терапевтик мақсад эмас. Шифокор азобни тан олади, лекин васвасавий мазмунни ҳақиқат сифатида тасдиқламайди. Масалан: «Сиз буни жуда аниқ ва қўрқинчли ҳис қилаётганингизни тушуняпман. Ҳозир сиз хавфсиз бўлишингиз ва овқатлана олишингиз учун ёрдамни ташкил қиламиз». Бу ҳамдардлик ва воқеликка таянишни бирлаштиради.

08

Маълумот олиш манбалари

Психоз ёки кататонияда бемор тўлиқ анамнез бера олмаслиги мумкин. Розилик, махфийлик ва ҳуқуқий талабларни ҳисобга олган ҳолда яқинлар, аввалги тиббий ёзувлар ва дори рўйхати муҳим манба бўлади. Симптомлар қачон бошлангани, охирги марта қачон овқат ва суюқлик олгани, қандай дори қабул қилгани, иситма ёки тутқаноқ бўлгани аниқланади. «Кечадан бери ёмон» деган умумий маълумотни аниқ вақт чизиғига айлантириш керак.

Қарор қабул қилиш қобилияти муайян қарорга нисбатан баҳоланади. Психоз ташхиси борлиги ҳар қандай қарорга қобилиятсизликни автоматик англатмайди. Бемор маълумотни тушуниш, эслаб туриш, қиёслаш ва ўз хоҳишини билдиришда қандай қийналаётгани текширилади. Розилик ва зарур ҳолатда шошилинч ёрдам маҳаллий қонун ҳамда профессионал стандартларга мувофиқ ташкил қилинади; клиник қулайлик бемор ҳуқуқини четлаб ўтишга асос эмас.

09

Кататоник кўрикни тизимлаштириш

Кататонияни текширишда пассив кузатув, мулоқот ва тегишли неврологик/жисмоний кўрик бирлаштирилади. Мутизм, ҳаракатсизлик ёки қўзғалишдан ташқари позалаш, эхофеноменлар, стереотипия ва бошқа махсус белгилар қидирилади. Шкала бир хил белгиларни қайта баҳолаш учун фойдали, лекин баллнинг ўзи сабабни аниқламайди. Клиник ёзувда қайси белги қандай кузатилгани ва бошқа эҳтимоллар кўрсатилади.

Беморга оғриқли ёки хавфли усул билан «реакция борми?» деб синаш мумкин эмас. Кўрик ҳурматли, эҳтиёткор ва тиббий асосли бўлади. Кататонияда ташқи жавоб кам бўлса ҳам ички тушуниш сақланган бўлиши мумкинлигини ёдда тутиш лозим. Бемор олдида унинг ҳақида гўё у йўқдек гапириш шахсий қадр-қимматини бузади ва кейинги терапевтик муносабатга зарар етказиши мумкин.

10

Кататония, делирий ва неврологик ҳолатлар

Диққат ва онгнинг тебраниб ўзгариши, ориентация бузилиши ва ўткир тиббий касаллик делирийни ўйлатади. Кататоник ва делириоз белгилар айрим тиббий беморларда бирга келиши мумкин, шунинг учун битта ташхис иккинчисини кўрмасликка сабаб бўлмаслиги керак. Тутқаноқсиз эпилептик статус, энцефалит, метаболик бузилиш ва дорига боғлиқ синдромлар клиник контекстда текширилади. ЭЭГ, тасвирлаш ёки лаборатор текширувнинг ўрни анамнез ва кўрикка қараб белгиланади.

Кататонияни фақат психиатрия муаммоси деб қабул қилиб соматик текширувни кечиктириш хавфли. Худди шундай, барча текширувлар тугагунча кататоник синдромга ёрдам бермаслик ҳам асоратларни ошириши мумкин. Ташхисни аниқлаш, симптоматик даво ва асоратларни олдини олиш параллел олиб борилади. Мувофиқлаштирилган психиатрия ва умумтиббий жамоа ёрдами муҳим.

11

Стационардаги парвариш ҳам даволашдир

Суюқлик баланси, овқатланиш, ҳаётий кўрсаткичлар, тери ҳолати, ҳаракатсизлик ва аспирация хавфи мунтазам баҳоланади. Тромбоэмболия профилактикаси, мобилизация ва бошқа чоралар умумтиббий протокол ҳамда индивидуал хавфга мувофиқ белгиланади. Бу тадбирлар «асосий психиатрия давоси»дан ажралган иккинчи даражали иш эмас. Кататония ёки оғир депрессияда соматик асоратлар прогнозга бевосита таъсир қилиши мумкин.

Оиладан «овқат едириб кўринг» деб масъулиятни тўлиқ уларга юклаш тўғри эмас. Ютиш ва аспирация хавфи бўлса, мажбурий оғиздан овқат бериш хавфли бўлиши мумкин. Овқатлантириш усули тиббий жамоа томонидан баҳоланади. Оила эса анамнез, беморга таниш мулоқот ва реабилитацияда муҳим ҳамкор бўлиб қолади.

12

ЭКТ ҳақида тўғри мулоқот

Электроконвульсив терапия ҳақидаги қўрқувлар тарихий тасвирлар ва нотўғри маълумотлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Замонавий муолажа тегишли тиббий шароитда, анестезия ва мониторинг билан ўтказилади. Қайси ҳолатда нима учун кўриб чиқилаётгани, альтернативалар, эҳтимолли фойда ва когнитив ножўя таъсирлар каби хавфлар бемор тушунадиган тилда муҳокама қилинади. Бу боб индивидуал муолажага розилик ўрнини босмайди.

ЭКТни «ҳеч нарса ёрдам бермагандагина» деган қатъий қоида билан кечиктириш айрим ҳаётга хавфли ҳолатларда тўғри бўлмаслиги мумкин. Аксинча, ҳар бир оғир кайфият симптомида автоматик таклиф қилиш ҳам нотўғри. Тез жавоб зарурати, аввалги жавоб, клиник кўрсатмалар, хавф ва бемор хоҳиши биргаликда баҳоланади. Муолажадан кейин ҳам давомий даволаш ва қайталаниш профилактикаси режалаштирилади.

13

Тикланишдан кейинги эҳтиёжлар

Психоз ёки кататония камайгач, бемор бошидан кечирган ҳолатни қўрқув, уят ёки тушунмовчилик билан эслаши мумкин. Унга тушунарли клиник изоҳ, савол бериш имкони ва кейинги режа берилади. Оилага «энди гапиряпти, демак тўлиқ тузалди» деган хулоса шошилинчлиги тушунтирилади. Депрессив симптомлар, когнитив функция, дори ножўя таъсирлари ва кундалик мустақиллик кузатилади.

Қайталанишнинг эрта белгилари, дорини қабул қилиш режаси ва қайта мурожаат йўли келишилади. Қолдиқ чарчоқ ёки хотира шикоятини дарров янги касаллик деб тамғалаш ҳам, бутунлай инкор қилиш ҳам тўғри эмас. Босқичли реабилитация ва клиник мониторинг беморнинг аввалги ролига хавфсиз қайтишига ёрдам беради.

14

Ўқувчи учун клиник текширув

Психозга хос ишончни оддий хавотирдан қайси маълумот ажратади? Мутизмнинг қайси муқобил сабаблари бор? Кататонияда қайси соматик асоратлар тезкор ҳаракат талаб қилади? Жавобда симптом номи эмас, кузатув, вақт чизиғи, хавф ва кейинги тиббий қадам бўлиши керак. Психотик ва кататоник ҳолатларда диагностик аниқлик билан шошилинчлик бир-бирига қарши эмас: хавфсизлик чоралари аниқлаштириш билан бир вақтда бошланади.

15

Шошилинч йўлланмада нима ёзилади?

Йўлланмада фақат «оғир депрессия» деб ёзиш қабул қилувчи жамоага етарли маълумот бермаслиги мумкин. Психотик мазмун, кататоник белгилар, овқат ва суюқлик қабул қилиш, ҳаракатсизлик давомийлиги, ҳаётий кўрсаткичлар, дори ўзгаришлари ва хавфсизлик ҳақидаги аниқ маълумотлар келтирилади. Қайси маълумот бемордан, қайсиси яқинлардан олингани ажратилади. Номаълум нарса тахмин билан тўлдирилмайди.

Масалан: «Сўнгги икки кунда суюқлик жуда кам қабул қилган; нутқи деярли йўқ; кўрикда позани сақлаш кузатилди; дори рўйхати илова қилинган; иситма ҳақида маълумот йўқ». Бу ёзув диагнозни олдиндан қатъий белгиламасдан ҳам шошилинчликни кўрсатади. Қабул қилувчи мутахассис нима учун тез баҳолаш кераклигини тушунади. Ташиш ва кузатув усули ҳам бемор хавфига мос ташкил этилади.

16

Клиник хатони таҳлил қилиш

Биринчи хато: мутизмни ҳамкорлик қилмаслик деб қабул қилиш. Тузатиш: психомотор, неврологик ва умумтиббий сабабларни текшириш. Иккинчи хато: психотик айбдорликни кучли ўзини танқид қилиш деб баҳолаш. Тузатиш: ишончнинг қатъийлиги, далилга муносабати ва хулққа таъсирини сўраш. Учинчи хато: ҳаракатсизликни фақат «оғир кайфият» деб кўриш. Тузатиш: кататония ва соматик асоратларни мақсадли баҳолаш.

Тўртинчи хато: антипсихотикни ҳар қандай қўзғалишга автоматик ошириш. Тузатиш: акатизия, кататония, делирий, модда ва тиббий сабабларни қайта кўриш. Бешинчи хато: бемор гапира бошлагач кузатувни эрта тугатиш. Тузатиш: асосий эпизод, функция, овқатланиш, когнитив ҳолат ва қайталаниш режасини давом эттириш. Бу хатоларни ўрганиш айбдор қидириш эмас, клиник жараённи хавфсиз қилиш учун хизмат қилади.

17

Психолог ва бошқа мутахассиснинг чегараси

Психолог ёки психотерапия билан ишловчи ношифокор мутахассис психоз, кататония ёки жиддий ўзини парвариш қила олмаслик белгиларини кўрса, ўз ваколати доирасида хавфсизликни таъминлаб, тиббий баҳолашга йўналтиради. Бу ҳолатни фақат психологик машқ ёки мотивацион суҳбат билан даволашга уриниш мумкин эмас. Шу билан бирга беморни қўрқитиб, алоқани кескин узиш ҳам шарт эмас; ёрдамнинг кейинги қадами аниқ тушунтирилади.

Тиббий барқарорлашувдан кейин психологик ёрдам қайтадан муҳим ўрин тутади. Беморнинг бошидан кечирган тажрибаси, уят, оила муносабатлари ва реабилитация билан ишлаш мумкин. Мувофиқлаштирилган ёрдамда ҳар бир мутахассис ўз ролини билади ва бемор бир хизматдан иккинчисига йўқотишсиз ўтади. Клиник оғирлик инсонпарвар мулоқотга эҳтиёжни камайтирмайди, аксинча оширади.

18

Манбалар

[41.1] Rogers JP et al. Evidence-based consensus guidelines for the management of catatonia. Journal of Psychopharmacology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37039129/

[41.2] NICE. Depression in adults. NG222: psychotic depression and ECT. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.