ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 49

Антидепрессантлар синфлари ва препарат карточкалари

МКБ-10—
01

Умумий маълумот

Ушбу боб мутахассислар учун ўқув маълумотидир, индивидуал рецепт эмас. Келтирилган дозалар муайян Буюк Британия расмий SmPC йўриқномаларидаги катталарнинг депрессив эпизодига тегишли мисоллардир. Ўзбекистондаги рўйхатдан ўтган препарат йўриқномаси, дори шакли, бемор ёши, ҳомиладорлик, жигар-буйрак ҳолати ва ўзаро таъсирлар алоҳида текширилади. Болаларга катталар дозасини кўчириш мумкин эмас. Дозани ўзгартириш ва препаратни тўхтатиш даволовчи шифокор билан амалга оширилади.

02

49.1. Синф номи нимани айтади ва нимани айтмайди?

SSRI серотониннинг қайта қамраб олинишини селектив тўсади. SNRI серотонин ва норадреналин қайта қамраб олинишига таъсир этади. Трициклик антидепрессантлар бир нечта рецептор ва транспортёрларга таъсир кўрсатади; MAOI моноаминоксидаза ферментини тўсади. Миртазапин, вортиоксетин, агомелатин ва бошқа воситаларнинг таъсир профили бу қисқа синфлашга тўлиқ сиғмайди.

Бир синфдаги препаратлар ҳам ярим чиқарилиш даври, ферментларга таъсири, QT интервалига таъсир, бекор қилиш белгилари ва дори шакли бўйича фарқ қилади. Шунинг учун «барчаси SSRI, демак бир хил» деган ёндашув етарли эмас. Янги препарат эскисидан автоматик равишда самаралироқ ёки хавфсизроқ эмас. Танлов клиник эҳтиёж, хавф, аввалги жавоб ва бемор афзаллиги билан боғланади.

03

49.2. Карточка 1: сертралин

Синфи: SSRI. Кўрсатилган йўриқномада катталар депрессив эпизоди учун бошланғич доза 50 мг/кун. Зарур бўлса, дозалар ораси камида бир ҳафта сақланиб, 50 мг қадам билан оширилади; максимал доза 200 мг/кун [49.1]. Бу юқори чегарага албатта етиш керак дегани эмас. Жавоб ва кўтара олишга қараб энг мақбул доза танланади.

Кузатувда меъда-ичак безовталиги, уйқу ўзгариши, жинсий функция, фаоллашув ва суицидал фикрлар динамикаси сўралади. Серотонинергик дорилар билан бирга қабул қилиш серотонин синдроми хавфини ошириши мумкин. Қон кетиш хавфи, натрий пасайишига мойиллик ва жигар касаллиги алоҳида ҳисобга олинади. Беморга дастлабки ножўя таъсирлар ҳақида олдиндан маълумот берилади, лекин барча нохуш ҳолат «ўтиб кетади» деб камситилмайди.

04

49.3. Карточка 2: эсциталопрам

Синфи: SSRI. Катталарнинг катта депрессив эпизодида одатда 10 мг/кун; жавобга қараб 20 мг/кунгача ошириш мумкин. Кекса ёш, жигар функцияси ва бошқа махсус ҳолатларда бошланғич ва максимал дозалар фарқ қилиши мумкин [49.2]. Дозани бошқа SSRI билан миллиграммга-миллиграмм тенглаштириб бўлмайди.

QT интервалига таъсир муҳим хавфлардан бири. Юрак касаллиги, электролит бузилиши ёки QT ни узайтирадиган бошқа препарат бўлса, қўшимча баҳолаш керак. Жинсий ножўя таъсир, кўнгил айниши, уйқу ва фаоллашув кузатилади. «Юмшоқ дори» деган умумий таъриф қарши кўрсатмалар ва ўзаро таъсирни текширмасликка баҳона эмас.

05

49.4. Карточка 3: флуоксетин

Синфи: SSRI. Келтирилган UK SmPCда катталар депрессияси учун 20 мг/кун тавсия этилади; етарли жавоб бўлмаганда аста оширилиб, 60 мг/кунгача қўлланиши мумкин [49.3]. Бошқа мамлакат ёки кўрсатмадаги чегарани ушбу карточка билан аралаштирмаслик керак.

Флуоксетин ва фаол метаболитининг узоқ сақланиши дори тўхтатилгандан кейин ҳам ўзаро таъсир давом этишини англатади. Бу хусусият айрим вазиятда қабулни ўтказиб юбориш таъсирини юмшатиши мумкин, аммо препаратни алмаштиришни мураккаблаштиради. CYP2D6 билан боғлиқ ўзаро таъсирлар текширилади. Узоқ ярим чиқарилиш даври «хоҳлаганча тўхтатиб-бошлаш мумкин» дегани эмас.

06

49.5. Карточка 4: венлафаксин

Синфи: SNRI. Ушбу мисол оддий, тез ажралувчи таблетка йўриқномасига тегишли: бошланғич 75 мг/кун икки қабулга бўлинади; заруратда, индивидуал баҳолаш билан, 375 мг/кунгача оширилиши мумкин [49.4]. Узайтирилган ажралишли шаклда қабул тартиби бошқача; унинг йўриқномаси алоҳида ўқилади. Бу карточка юқори дозада амбулатор даволашни ўзбошимчалик билан бошлаш учун схема эмас.

Артериал босим ва пульс, фаоллашув, жинсий ножўя таъсир ва бекор қилиш белгиларига эътибор берилади. Буйрак ёки жигар фаолияти бузилганда дозани мослаштириш талаб қилиниши мумкин. Препаратни кескин тўхтатиш айрим беморларда сезиларли нохуш белгиларга олиб келади. Доза оширишдан олдин қабул мунтазамлиги ва аввалги дозадаги ҳақиқий жавоб текширилади.

07

49.6. Карточка 5: дулоксетин

Синфи: SNRI. Келтирилган йўриқномада катталар катта депрессив бузилиши учун бошланғич ва сақлаб турувчи доза 60 мг/кун. 120 мг/кунгача дозалар ўрганилган, аммо 60 мгда жавоб бўлмаган ҳар бир одамда юқори доза қўшимча самара беради деган хулоса чиқарилмайди [49.5].

Босим, жигар ва буйрак ҳолати, алкоголь истеъмоли ва ўзаро таъсирлар текширилади. Оғриқ синдроми билан бирга депрессияда дулоксетин мақбул вариант бўлиши мумкин, лекин ҳар қандай оғриқни у билан даволаш дегани эмас. Оғриқнинг сабаби, препаратнинг айнан шу кўрсатма учун рухсат этилганлиги ва умумий хавф-фойда нисбати баҳоланади.

08

49.7. Карточка 6: миртазапин

Синфи: норадренергик ва специфик серотонинергик таъсирли антидепрессант. Келтирилган SmPCда бошланғич доза 15 ёки 30 мг/кун; одатий самарали диапазон 15–45 мг/кун [49.6]. Седатив хусусияти қабул вақти ва кундузги фаолиятни режалаштиришда ҳисобга олинади.

Уйқучанлик, иштаҳа ва вазн ортиши муҳим. «Кам дозада доим кўпроқ ухлатади, юқори дозада эса ҳеч ухлатмайди» деган қоида индивидуал реакцияни ишончли башорат қилмайди. Иситма, томоқ оғриғи ёки бошқа инфекция белгилари пайдо бўлса, кам учрайдиган қон ҳужайралари бузилиши эҳтимоли ҳам клиник баҳоланади. Уйқуни яхшилаш депрессив синдром тўлиқ бартараф бўлди дегани эмас.

09

49.8. Трицикликлар, MAOI ва бошқа препаратлар

Трицикликлар айрим клиник вазиятларда самарали бўлиши мумкин, аммо антихолинергик таъсирлар, ортостатик гипотензия, юрак ўтказувчанлиги ва ортиқча қабул қилишдаги токсиклик танловни чеклайди. Доза препарат, кўрсатма ва беморга қараб катта фарқ қилади; шунинг учун бу ерда «трицикликлар учун умумий доза» берилмайди. Суицид хавфи бор беморда бериладиган миқдор ва хавфсиз сақлаш масаласи алоҳида кўрилади.

MAOIни тайинлашда серотонинергик ва симпатомиметик воситалар, овқат билан ўзаро таъсир ва препаратлар орасидаги танаффус муҳим. Бу синфга ўтиш мутахассис назоратини талаб қилади. Барча MAOI бир хил эмас; қайтар ва қайтмас ингибиторларнинг қоидалари аралаштирилмайди. Флуоксетиндан MAOIга ўтишда узоқ танаффус талаб этилиши унинг нега оддий «эртасига алмаштириш»га тўғри келмаслигини кўрсатади [49.7].

Бошқа воситаларни баҳолашда ҳам шу карточка мантиғи сақланади: расмий кўрсатма; таъсир профили; дозани белгилайдиган омил; ўзаро таъсир; лаборатор ёки клиник мониторинг; тўхтатиш хусусияти. Жигар мониторинги талаб қилинадиган препаратда уни «кейин текширамиз» деб ўтказиб юбориш, ёки тутқаноқ хавфи бўлган одамда тегишли қарши кўрсатмани эътиборсиз қолдириш мумкин эмас.

10

49.9. Барча карточкалар учун хавфсизлик қоидаси

Дорилар рўйхатида рецептсиз восита ва қўшимчалар ҳам бўлади. Серотонин синдромига гумон уйғотувчи тез ривожланган ажитация, терлаш, иситма, диарея, тремор, клонус ёки гиперрефлексия оддий «дорига ўрганиш» деб баҳоланмайди; шошилинч тиббий кўрик талаб қилинади. Янгидан пайдо бўлган мания белгилари ҳам даволашни тез қайта баҳолашга сабабдир.

Бир препарат дозасини ошириш, иккинчисини қўшиш ва психотерапияни бошлашни бир кунда сабабсиз амалга ошириш натижани талқин қилишни қийинлаштиради. Ҳар бир ўзгаришнинг мақсади ва кузатув нуқтаси қайд этилади. Карточка шифокор фикрлашини тартибга солади, лекин унинг ўрнини босмайди.

11

49.10. Доза, дори шакли ва қабул вақти

Доза рақами дори шаклидан ажратилмайди. Оддий таблетка, узайтирилган ажралишли капсула, оғизда эрийдиган шакл ва суюқ эритма бир хил фаол моддага эга бўлиши мумкин, аммо қабул тартиби ва бўлиш мумкинлиги фарқ қилади. Узайтирилган ажралишли воситани майдалаш ёки капсулани очиш ҳар доим мумкин эмас; конкрет йўриқнома текширилади. Савдо номи ўхшаш бўлгани учун шакллар адаштирилмаслиги керак.

Суюқ препаратда миллилитр билан миллиграммни аралаштириш жиддий хато келтириб чиқаради. Рецепт ва тушунтиришда концентрация ва қабул қилинадиган миқдор аниқ бўлади. «Бир қошиқ» каби ноаниқ ўлчов ўрнига маҳсулотга мос ўлчов воситаси ишлатилади. Бу бобда суюқ шакллар дозаси берилмагани уларни таблеткага оддий кўчириш мумкин дегани эмас.

Қабул вақтини ўзгартириш айрим ножўя таъсирларни бошқаришга ёрдам бериши мумкин, аммо барча препаратга бир хил «эрталаб» ёки «кечқурун» қоидаси йўқ. Уйқучанлик, фаоллашув, овқат билан қабул қилиш талаби ва беморнинг кун тартиби ҳисобга олинади. Қабулни ўтказиб юборганда икки дозани бирданига қабул қилишни умумий тавсия сифатида бериш мумкин эмас; конкрет препарат йўриқномасига амал қилинади.

12

49.11. Титрациянинг мақсади

Титрация дозани режали ўзгартиришдир. У фақат юқори дозага тез етиш эмас, кўтара олишни баҳолаш ва клиник жавобни кузатиш жараёни. Жуда тез ошириш ножўя таъсирни кўпайтириши, жуда паст дозада узоқ қолиш эса самарани баҳолашни қийинлаштириши мумкин. Суръат препарат йўриқномаси ва бемор хусусиятларига мос белгиланади.

Катта ёшли, заиф, кўп дори қабул қиладиган ёки аввал кучли ножўя таъсир кўрган беморга алоҳида эҳтиёткорлик керак. Лекин «эҳтиёт бўлиш»ни беморни давосиз қолдириш билан тенглаштирмаслик зарур. Режада нима учун бошланғич доза шундай танлангани ва қайси белгига қараб ўзгариши кўрсатилади.

Бемор доза ошишини «касаллигим оғирлашди» деб тушуниши мумкин. Шунинг учун титрация баъзан режанинг одатий қисми экани тушунтирилади. Аксинча, доза камайтириш ҳам «шифокор ишончсиз» дегани эмас; ножўя таъсир ёки янги клиник маълумотга асосланган хавфсиз қарор бўлиши мумкин.

13

49.12. Фармакодинамика ва фармакокинетика

Фармакодинамик ўзаро таъсирда дориларнинг организмга таъсири қўшилади ёки бир-бирига зид келади. Масалан, бир нечта седатив восита уйқучанлик ва йиқилиш хавфини кучайтириши мумкин. Серотонинергик воситаларнинг бирга қўлланиши эса бошқа турдаги хавфни келтириб чиқаради. Шунинг учун «иккаласи турли синф, демак хавфсиз» деган фикр нотўғри.

Фармакокинетик ўзаро таъсирда бир препарат бошқасининг сўрилиши, метаболизми ёки чиқарилишини ўзгартиради. CYP ферментларига таъсир баъзи антидепрессантларда муҳим. Бу ҳолатда бир хил доза бошқа дори қўшилгандан кейин бошқача концентрация бериши мумкин. Дори тўхтатилганда ҳам ўзаро таъсир йўқолиб, аввалги препаратнинг таъсири ўзгариши эҳтимоли бор.

Амалиётда бутун рўйхат текширилади: психиатрия, кардиология, оғриқ, шамоллаш, ўсимлик қўшимчалари ва модда истеъмоли. Бемор «табиий» маҳсулотни дори деб ҳисобламаслиги мумкин. «Қўшимча нима қабул қиласиз?» деган очиқ савол ва қути-расмларни кўриш баъзан номларни ёддан санашдан аниқроқ маълумот беради.

14

49.13. Бошланғич мониторингни мослаштириш

Ҳар бир антидепрессантга бир хил таҳлил панели шарт эмас. Мониторинг препарат ва бемор хавфига мос бўлади. Масалан, босимга таъсир муҳим бўлган вариантда бошланғич босимни билмаслик кейинги ўзгаришни талқин қилишни қийинлаштиради. QT хавфида ЭКГ ва электролит ҳолати, натрий пасайишига мойилликда тегишли назорат, жигарга хос хавфда жигар баҳоси кўриб чиқилади.

Бошланғич вазн, уйқу, жинсий функция ва меъда-ичак шикоятлари ҳам «мониторинг»нинг бир қисми. Фақат лабораторияга қараш бемор учун муҳим ножўя таъсирларни ўтказиб юборади. Натижа ҳар бир қабулда бир хил саволлар билан кузатилса, динамика аниқроқ кўринади.

Ҳомиладорлик ёки эмизишда даволамаслик хавфи ҳам, препарат таъсири ҳам муҳокама қилинади. Барча дорини кескин тўхтатиш хавфсизликнинг автоматик ечими эмас. Психиатр ва тегишли акушерлик-педиатрия мутахассислари билан индивидуал қарор талаб этилади. Ушбу катталар карточкалари махсус перинатал қарор ўрнини босмайди.

15

49.14. Шартли клиник мисол: бир хил ном, бошқа шакл

Бемор аввал узайтирилган ажралишли препарат қабул қилган, дорихонадан эса шу фаол модданинг бошқа шаклини олган. У «миллиграмми бир хил» деб аввалги қабул тартибини давом эттирган ва нохуш белгилар сезган. Шифокор дарҳол препаратга аллергия ёки резистентлик хулосаси чиқармади; қути, шакл, қабул соати ва ҳақиқий миқдор текширилди.

Мисолнинг ўқув қиймати шуки, дори тарихи фақат номдан иборат эмас. Шакл, доза, частота ва алмаштирилган сана бирга қайд этилади. Беморга дорихонада бошқа ишлаб чиқарувчи ёки шакл берилса, нимани текшириши кераклиги тушунтирилади.

16

49.15. Амалий машқ: хавфсиз карточка тузинг

Рўйхатда келтирилмаган бир препарат учун карточка тузмоқчи бўлсангиз, ишни хотирадан эмас, расмий йўриқномадан бошланг. Кўрсатма, ёш, шакл, доза, титрация, махсус популяциялар, қарши кўрсатмалар, асосий ўзаро таъсирлар ва мониторингни алоҳида ажратинг. Манба санаси ва мамлакатини ёзинг. Сўнг иккинчи марта рақамларни текширинг.

Агар йўриқномадаги маълумот маҳаллий маҳсулот билан мос келмаса, уни «универсал доза» деб чоп этманг. Карточканинг мақсади кўп рақам жойлаштириш эмас, клиник хатони камайтиришдир. Айниқса максимал доза, доза ошириш оралиғи ва алмаштиришдаги танаффус бир-биридан фарқли тушунчалар экани сақланади.

17

49.16. Клиник семинар: рецептни текшириш

Шартли рецептда фаол модда номи бор, аммо дори шакли ва қабул частотаси ёзилмаган. Беморда бир хил модданинг икки тури мавжуд. Бу рецепт фармакологик жиҳатдан «тўғри препарат» бўлса ҳам, амалий жиҳатдан хавфсиз эмас. Текширувда фаол модда, шакл, ҳар қабулдаги доза, кунлик қабул сони ва ўзгариш режаси аниқлаштирилади.

Иккинчи мисолда янги препарат қўшилган, аммо аввалги серотонинергик оғриқ қолдирувчи рўйхатга киритилмаган. Хато препаратлар бир-бирига таъсир қилмайди деган тахминда эмас, маълумот тўлиқ йиғилмаганида бўлди. Шунинг учун дори рўйхатини ҳар муҳим ўзгаришда қайта янгилаш керак. Бир ой аввалги рўйхат бугунги ҳолатни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин.

Учинчи мисолда бемор дорига яхши жавоб берган, лекин рецепт тугагани учун бир неча кун қабул қилмаган ва нохуш белгилар пайдо бўлган. Бу янги эпизодми, бекор қилиш белгисими ёки бошқа ҳолатми — клиник баҳоланади. Унга «дорига қарам бўлиб қолибсиз» деб айтиш ўрнига, қабул узилиши, препарат хусусияти ва кейинги хавфсиз режа тушунтирилади. Даволашни узлуксиз олиш имкони клиник самаранинг муҳим қисми экани кўринади.

18

49.17. Қисқа билим назорати

Савол: бир препарат учун кўрсатилган максимал доза барча беморга мақсадли дозами? Жавоб: йўқ; у расмий юқори чегара бўлиши мумкин, мақсадли доза эса фойда, ножўя таъсир ва махсус ҳолатларга қараб танланади. Савол: бир хил миллиграмм икки антидепрессантда бир хил кучни англатадими? Жавоб: йўқ; миллиграммлар синфлар ва моддалар ўртасида тўғридан-тўғри солиштирилмайди.

Савол: препарат тўхтатилгандан кейин ўзаро таъсир тугадими? Жавоб: ҳар доим эмас; ярим чиқарилиш даври, фаол метаболит ва фермент таъсири ҳисобга олинади. Савол: бемор яхши ҳис қилса, мониторинг керак эмасми? Жавоб: субъектив яхшиланиш клиник ва лаборатор хавфларнинг ҳаммаси йўқолганини билдирмайди. Назорат препарат ва беморга мос давом этади.

19

49.18. Манбалар

[49.1] Sertraline SmPC, emc, product 3501. https://www.medicines.org.uk/emc/product/3501/smpc

[49.2] Escitalopram SmPC, emc, product 7069. https://www.medicines.org.uk/emc/product/7069/smpc

[49.3] Fluoxetine SmPC, emc, product 11909. https://www.medicines.org.uk/emc/product/11909/smpc

[49.4] Venlafaxine immediate-release SmPC, emc, product 764. https://www.medicines.org.uk/emc/product/764/smpc

[49.5] Duloxetine SmPC, emc, product 12321. https://www.medicines.org.uk/emc/product/12321/smpc

[49.6] Mirtazapine SmPC, emc, product 532. https://www.medicines.org.uk/emc/product/532/smpc

[49.7] NHS SPS. SSRIs to other antidepressants: switching in adults. https://www.sps.nhs.uk/articles/ssris-to-other-antidepressants-switching-in-adults/

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.