ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 53

Биполяр депрессияни даволаш

МКБ-10—
01

Умумий маълумот

Биполяр депрессия ташқи кўринишидан униполяр депрессияга ўхшаш бўлиши мумкин, аммо даволаш стратегияси бир хил эмас. Асосий фарқ жорий тушкунликнинг ўзида эмас, инсон ҳаётидаги мания, гипомания ёки аралаш аффектив белгилар тарихидадир. Шунинг учун фақат бугунги кайфиятга қараб антидепрессант танлаш биполярликни кўздан қочириши мумкин.

02

53.1. Ташхис даволашдан олдин ва даволаш давомида

Аввалги уйқуга эҳтиёж камайиши, одатдан ташқари фаоллик, тез нутқ, ортиқча ишонч, кўп сарфлаш, хавфли қарорлар ва яқинлар сезган ўзгаришлар сўралади. Бу белгилар қанча давом этгани ва функцияга қандай таъсир қилгани муҳим. Оддий яхши кун, касбий муваффақият ёки кофеиндан кейинги тетиклик гипоманияга тенг эмас.

Оила тарихи ва антидепрессантдан кейинги фаоллашув маълумоти ёрдам беради, аммо уларнинг ўзи ташхис қўймайди. Бемор розилиги билан яқинлардан маълумот олиш ва аввалги ҳужжатларни кўриш фойдали. Скрининг саволномаси гумонни ошириши мумкин, лекин биполяр бузилишни мустақил тасдиқламайди. Шубҳа бўлса, шошилмасдан, аммо хавфсизликни кечиктирмасдан, мутахассис баҳоси ташкил қилинади.

03

53.2. Ўткир давр ва узоқ муддатли профилактика

Ўткир депрессив эпизодни енгиллаштириш ва келажак эпизодларнинг олдини олиш бир-бирига боғлиқ, лекин бир хил мақсад эмас. Айрим препаратлар мания профилактикасида муҳим, бошқалари биполяр депрессив эпизодда кўпроқ ўрганилган. «Кайфият стабилизатори» атамаси барча фазаларда бир хил самарани кафолатламайди.

Аввал самара берган ва кўтарилган даволаш, жорий қабул, қондаги даража зарурати, соматик хавф, репродуктив режа ва бемор танлови ҳисобга олинади. Агар бемор аллақачон литий қабул қилаётган бўлса, янги препарат қўшишдан олдин қабул мунтазамлиги ва тегишли қон даражаси текширилади. «Литий бор, демак ҳаммаси назоратда» деган тахмин етарли эмас.

04

53.3. Даволаш вариантлари

NICEда ўртача ёки оғир биполяр депрессияси бор, биполяр бузилиш учун препарат қабул қилмаётган катталарга флуоксетин–оланзапин комбинацияси ёки кветиапин монотерапияси асосий вариантлар сифатида келтирилган; айрим ҳолатларда оланзапин ёки ламотриджин ҳам кўриб чиқилади [53.1]. Бу Буюк Британия қўлланмаси доирасидаги тавсия; маҳаллий рўйхатдан ўтиш ва индивидуал қарши кўрсатмалар текширилади. Рўйхат «барчасини бирга бериш» дегани эмас.

Ламотриджинда титрация секин ва аниқ йўриқнома бўйича амалга оширилади. Тери тошмаси, айниқса шиллиқ қават зарарланиши ёки умумий аҳвол ёмонлашиши билан бўлса, тез тиббий баҳолаш талаб қилинади. Бир неча кун ёки ундан кўп танаффусдан кейин аввалги юқори дозани ўзбошимчалик билан қайта бошлаш хавфли бўлиши мумкин. Валпроат ва бошқа препаратлар ламотриджиннинг титрация тартибини ўзгартириши мумкин.

Кветиапин ва оланзапинда седатив ва метаболик таъсирлар, литийда буйрак-қалқонсимон без ва қон даражаси мониторинги муҳим. Валпроатда репродуктив хавфлар жиддий: ҳомиладорлик эҳтимоли, контрацепция, оталик режаси ва маҳаллий чекловлар мутахассис билан муҳокама қилинади. «Биполярга яхши» деган умумий таъриф бундай хавфларни четлаб ўтишга асос эмас.

05

53.4. Антидепрессантларнинг ўрни ва чегараси

Биполяр I бузилишда антидепрессант монотерапияси одатий танлов эмас. Агар антидепрессант кўриб чиқилса, унинг қайси биполярга мос восита билан, нима мақсадда ва қандай мониторинг остида берилиши аниқ бўлиши керак. ЖССТ ҳам антидепрессант қўлланганда уни кайфиятни барқарорлаштирувчи даволаш билан боғлаш ва мания белгиларига кузатув зарурлигини кўрсатади [53.2].

Аввал антидепрессант билан мания ёки гипоманияга алмашиниш бўлгани, аралаш белгилар ва тез циклли кечиш эҳтиёткорликни кучайтиради. «Тушкунлик кучли, демак антидепрессант дозасини ошириш керак» деган мантиқ бундай ҳолатда хавфли бўлиши мумкин. Шу билан бирга, бемор қабул қилаётган дорини интернетдаги умумий маълумотга асосланиб кескин тўхтатмаслиги керак; ўзгариш мутахассис режаси билан амалга оширилади.

06

53.5. Аффектив алмашинишни кузатиш

Кузатувда фақат кайфият кўтарилишини эмас, уйқуга эҳтиёж, нутқ, режалар сони, харажат, жинсий фаоллик, таъсирчанлик ва зиддиятлар динамикаси сўралади. Бемор «энди зўрман» деб ҳис қилиши мумкин, аммо яқинлари унинг жуда тезлашганини сезиши мумкин. Шунинг учун олдиндан келишилган эрта белгилар рўйхати фойдали.

Акатизия, хавотир ва гипоманияни фарқлаш муҳим. Акатизияда ички ҳаракат безовталиги устун; гипоманияда эса кайфият-энергия-функциянинг кенгроқ ўзгариши бўлади. Булар бир вақтда ҳам учраши мумкин. Уйқусизлик билан бирга кучли ажитация, импульсивлик ва суицидал фикрлар бўлса, аралаш ҳолат ёки бошқа хавфли вазият шошилинч баҳоланади.

07

53.6. Психотерапия ва кундалик барқарорлик

Психотаълим беморни фақат дори ичишга кўндириш эмас. У касаллик фазаларини таниш, эрта огоҳлантирувчи белгиларни билиш, уйқу ва кун тартибини барқарорлаштириш, модда истеъмолини камайтириш ва оила билан хавфсиз ҳамкорликни қамраб олади. Тузилган психологик ёрдам депрессив фикрлар ва функционал қийинчиликлар билан ишлашда ҳам муҳим.

Тунги уйқуни қурбон қилиш, бирданига катта лойиҳаларга киришиш ёки назоратсиз стимулятор қабул қилиш «қайта ишга тушиш» деб рағбатлантирилмайди. Тикланишда фаоллик босқичма-босқич оширилади. Биполяр депрессияда одам ўзининг аввалги фаоллигини соғиниши мумкин; мақсад уни ҳар қандай нархда тезлаштириш эмас, барқарор ва хавфсиз ҳаётга қайтаришдир.

08

53.7. Шартли клиник мисол

28 ёшли бемор қайталанувчи тушкунлик билан даволанган. У антидепрессант бошланганидан кейин бир неча кун жуда кам ухлаб, янги бизнеслар режалаштирган ва қарз олган. Аввал бу «ниҳоят тузалиш» деб баҳоланган. Кейинги суҳбатда шундай давр дорисиз ҳам бўлгани аниқланди.

Мутахассис униполяр ташхисни қайта кўриб, биполяр спектрни тўлиқ баҳолади. Жорий хавф, молиявий ва оилавий оқибатлар, уйқу ва қабул қилаётган препаратлар қайта кўрилди. Даволаш режаси фақат тушкунликни босиш эмас, фазалар алмашинишини ва келажак эпизодларини бошқаришга қаратилди. Бу мисол антидепрессантдан кейинги ҳар қандай тетикликни муваффақият деб талқин қилмасликни ўргатади.

09

53.8. Биполяр I ва II ни соддалаштирмаслик

Биполяр I бузилишда мания тарихи марказий аҳамиятга эга. Биполяр IIда гипомания ва депрессив эпизодлар тарихи баҳоланади. «II» рақами касалликнинг енгиллигини англатмайди: депрессив юк ва функционал оқибатлар жиддий бўлиши мумкин. Шу билан бирга, ҳар қандай кайфият тебранишини биполяр II деб аташ ҳам ташхисни ортиқча қўйишга олиб келади.

Эмоционал реактивлик, шахслараро низога жавоб, травма симптомлари, диққат етишмовчилиги ёки модда таъсири биполярликка ўхшаш тасвир бериши мумкин. Вақт бўйича алоҳида эпизод, одатий ҳолатдан фарқ ва уйқу-энергия ўзгариши муҳим. Ташхисни аниқлашда бир суҳбатдан кўра узоқламасига тарих кўпинча қимматлироқ.

Биполяр II депрессиясида антидепрессантлар ҳақидаги қарорлар ҳам мураккаб; уларни униполяр алгоритмга автоматик қайтариш мумкин эмас. Эпизод хусусияти, аввалги алмашиниш ва аралаш белгилар ҳисобга олинади. Ушбу боб ҳар бир кичик гуруҳ учун тайёр рецепт бермайди; клиник фарқни сақлаш ва ихтисослашган қарор заруратини кўрсатади.

10

53.9. Аралаш белгилар

Депрессив кайфият билан бирга энергия ёки фикр оқимининг тезлашиши, кучли таъсирчанлик, уйқуга эҳтиёж камайиши ва импульсивлик бўлиши мумкин. Бундай тасвирни «хавотирли депрессия» деб тез ёпиш хавфли. Аралаш белгиларни аниқлаш даволаш танлови ва хавф мониторингини ўзгартиради.

Ажитациянинг ўзи аралаш эпизодни тасдиқламайди. Дори ножўя таъсири, акатизия, модда таъсири ва оғир хавотир ҳам текширилади. Бир симптомдан ташхис чиқариш ўрнига белгиларнинг биргалиги, давомийлиги ва тарихига қаралади. Беморнинг «ичимда куч бор, аммо яшагим келмаяпти» деган тасвири айниқса жиддий қабул қилинади; хавф тез баҳоланади.

Аралаш ҳолат гумонида одатдаги антидепрессант дозасини кўпайтиришдан олдин мутахассис режаси қайта кўрилади. Хавфсизлик, уйқу, импульсив ҳаракатлар ва ёрдам муҳити устувор бўлади. Қарор беморнинг бир кунлик кайфиятига эмас, фазавий клиник тасвирга таянади.

11

53.10. Ҳаёт чизиғи ва эрта белгилар

Бемор билан ҳаёт чизиғини тузиш мумкин: йиллар ёки ойлар бўйича депрессив, кўтаринки, аралаш ва барқарор даврлар белгиланади. Иш, уйқу, туғруқ, модда истеъмоли, дори ўзгариши ва йирик воқеалар шу чизиққа қўшилади. Бу хотирани мутлақ ҳақиқат деб қабул қилиш эмас, тарихни тартиблаш усулидир.

Эрта огоҳлантирувчи белгилар индивидуал бўлади. Бир одамда тунги хабарлар кўпайиши, бошқасида кераксиз харидлар, учинчисида уйғониш вақти кескин сурилиши кузатилиши мумкин. Уларни олдиндан таниш янги эпизодни эртароқ баҳолашга ёрдам беради. Яқинлар билан келишилган режада қайси белгида кимга хабар берилиши аниқ бўлади.

Бу режа беморни доимий назорат остида қолдириш учун эмас. Оддий қувонч ёки фаоллик ҳар сафар касаллик деб баҳоланса, инсон ўз ҳаётидан қўрқиб қолиши мумкин. Шунинг учун «сизга хос соғлом фаоллик» ва «одатдан ташқари фазавий ўзгариш» фарқи бирга муҳокама қилинади. Қарорларда беморнинг ўз кузатуви муҳим ўрин тутади.

12

53.11. Репродуктив режа ва узоқ муддатли қарор

Репродуктив суҳбат фақат ҳомиладорлик тасдиқланганда бошланмайди. Ҳомиладорлик эҳтимоли, режалаштириш, контрацепция ва оталик режаси тегишли препаратлар учун олдиндан муҳокама қилинади. Айниқса валпроат бўйича хавфлар ва чекловлар янгиланиб туради; амалдаги маҳаллий йўриқнома ва расмий огоҳлантиришлар текширилади.

Бемор ҳомиладор бўлиб қолганини айтса, барча дорини бирданига тўхтатиш ёки давом эттириш ҳақида умумий буйруқ берилмайди. Касаллик қайталаниш хавфи, препарат таъсири ва акушерлик ҳолати тезкор мутахассислар ҳамкорлигида баҳоланади. Даволашсиз қолган оғир биполяр бузилишнинг ҳам она ва бола учун хавфи бор. Қарорда икки томонлама хавф очиқ кўрсатилади.

Узоқ муддатли даволашда метаболик, буйрак, қалқонсимон без ва бошқа соматик мониторинг дорига мос олиб борилади. Бемор ўзини яхши ҳис қилганда ҳам назоратнинг мақсади тушунтирилади. Мониторинг «сиз ҳали касалсиз» деган белги эмас, даволашни хавфсиз сақлаш воситасидир.

13

53.12. Ремиссиядан кейинги муносабат

Бемор гипомания даврини ижодкорлик, самарадорлик ёки ўзига ишончнинг энг яхши вақти деб эслаши мумкин. Мутахассис бу тажрибани инкор этмасдан, шу даврдаги уйқу, қарз, зиддият ва кейинги депрессия оқибатларини бирга кўриб чиқади. Мақсад инсоннинг фаоллигини сўндириш эмас, уни хавфсиз ва барқарор сақлашдир.

Оила баъзан ҳар қандай ташаббусдан хавотирланади. Психотаълимда соғлом мақсад ва фазавий тезлашув фарқи тушунтирилади. Беморга ҳам барқарорлик зерикарли ёки «мен эмасман»дек туюлиши мумкин. Бу ҳис терапияда муҳокама қилинади; дорига яширин қаршилик сифатида қолдирилмайди.

Иш ёки ўқишга қайтишда босқичли юклама, мунтазам уйқу ва қўллаб-қувватлаш муҳим. Бир неча яхши кундан кейин катта қарз олиш, тунги ишни кўпайтириш ёки ҳамма вазифани бирданига қайтариш тикланишни қийинлаштириши мумкин. Режа инсоннинг қадриятларини сақлаган ҳолда суръатни бошқаришга ёрдам беради.

14

53.13. Шартли клиник мисол: барқарорликни «кучсизлик» деб қабул қилиш

35 ёшли тадбиркор депрессиядан чиққач, аввалги гипомания давридаги тезликка қайтолмаётганидан норози бўлди. У даволашни ижодкорлигини йўқотяпти деб ўйлади. Суҳбатда ўша тезкор даврда уйқу кескин камайгани, келишувлар бажарилмагани ва қарзлар қолгани ҳам кўрилди.

Режа фақат «дорини тўхтатманг» деган кўрсатма билан чекланмади. Қабул қилиб бўлмайдиган ножўя таъсирлар баҳоланди, иш мақсадлари реал босқичларга бўлинди ва соғлом фаоллик белгилари келишилди. Мисол биполяр даволашда беморнинг шахсий тажрибаси ва идентификацияси ҳам клиник аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

15

53.14. Амалий машқ: икки фазали хавфсизлик режаси

Депрессив ёмонлашиш учун алоҳида ва мания-гипоманияга ўтиш учун алоҳида эрта белгиларни ёзинг. Ҳар бирига бемор, яқин киши ва мутахассиснинг вазифасини белгиланг. Дори ўзгаришини беморнинг ўзи ҳал қилмайди; у белгини эрта хабар қилади, мутахассис эса ҳолатни баҳолайди. Шу тарзда режа ҳам автономияни, ҳам хавфсизликни сақлайди.

16

53.15. Клиник семинар: «энергия қайтди» деган хабар

Бемор даволашдан кейин «энергиям қайтди» деди. Биринчи талқин — депрессия яхшиланди. Аммо аниқ саволлар берилганда у икки кеча деярли ухламагани, жуда кўп режа тузгани ва одатдагидан анча таъсирчан бўлиб қолгани маълум бўлди. Бу хабар оддий ижобий динамикадан кўра кенгроқ баҳолашни талаб қилди.

Семинар иштирокчиси икки рўйхат тузади: хавфсиз тикланишга мос белгилар ва фазавий алмашинишдан шубҳалантирадиган белгилар. Биринчи рўйхатда уйқу эҳтиёжи сақланган ҳолда фаолиятнинг босқичли қайтиши, қарорларнинг реаллиги ва функциянинг яхшиланиши бўлиши мумкин. Иккинчисида уйқуга эҳтиёжнинг кескин камайиши, тезлашган нутқ, хавфли харажат ва танқидий баҳонинг пасайиши кўрилади. Бу рўйхат ташхис тест эмас, суҳбатни йўналтирувчи воситадир.

Кейин беморнинг аввалги тарихи ва қабул қилаётган дорилари солиштирилади. Модда истеъмоли, янги препарат ва соматик ҳолат ҳам текширилади. Агар мания ёки аралаш ҳолат эҳтимоли юқори бўлса, тез мутахассис баҳоси ва хавфсизлик режаси устувор бўлади. Беморнинг «ўзимни яхши ҳис қиляпман» деган субъектив баҳоси инкор этилмайди, аммо хавфли хулқни эътиборсиз қолдиришга асос бўлмайди.

17

53.16. Даволашга ишончни сақлаш

Биполяр ташхис янги қўйилганда бемор аввалги йилларини бошқача кўриши, уялиш ёки ғазаб ҳис қилиши мумкин. Ташхисни шахсиятга айлантирмасдан, касаллик фазаларини тушунтирувчи клиник модель сифатида баён қилиш муҳим. «Сиз шундай одамсиз» эмас, «сизда вақт-вақти билан шундай эпизодлар бўлган, биз уларни бошқаришни режалаштирамиз» деган тил ишлатилади.

Ҳар бир қарор беморнинг иштирокини сақлайди. Унинг дорига муносабати, касбий мақсадлари, оилавий режаси ва олдинги тажрибаси тингланади. Шу билан бирга, яқин хавфда шошилинч ёрдам зарурати очиқ айтилади. Ҳамкорлик клиник масъулиятни беморга юклаб қўйиш эмас.

18

53.17. Қисқа билим назорати

Савол: биполяр депрессияни фақат тушкунлик белгилари билан униполярдан ишончли ажратиш мумкинми? Жавоб: тўлиқ аффектив тарих зарур. Савол: ҳар қандай уйқусизлик гипоманиями? Жавоб: йўқ, уйқуга эҳтиёж камайиши ва бошқа фазавий белгилар баҳоланади. Савол: биполяр II «енгил касаллик»ми? Жавоб: йўқ, депрессив юк жиддий бўлиши мумкин.

Савол: ламотриджинни танаффусдан кейин аввалги дозада ўзбошимчалик билан бошлаш мумкинми? Жавоб: йўқ, қайта бошлаш тартиби мутахассис ва йўриқнома билан белгиланади. Савол: ҳомиладорликда барча психиатрия дорисини дарҳол тўхтатиш хавфсизми? Жавоб: автоматик эмас, касаллик ва препарат хавфи бирга тез баҳоланади. Савол: узоқ муддатли мақсад кайфиятни имкон қадар кўтаришми? Жавоб: барқарорлик, хавфсизлик ва функцияни тиклашдир.

19

53.18. Бобнинг асосий хулосаси

Биполяр депрессияда энг муҳим қадамлар: тўлиқ аффектив анамнез; жорий хавфни аниқлаш; фазага мос препарат танлаш; антидепрессантга эҳтиёткор ёндашиш; соматик ва репродуктив хавфни назорат қилиш; уйқу ва эрта белгилар бўйича режа. Даволашнинг мақсади бир марта кайфиятни кўтариш эмас, узоқ муддатли барқарорлик ва инсон ҳаётини тиклашдир.

20

53.19. Манбалар

[53.1] NICE. Bipolar disorder: assessment and management. CG185. https://www.nice.org.uk/guidance/cg185/chapter/recommendations

[53.2] WHO. Antidepressant medicines in individuals with a depressive episode in bipolar disorder. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/treatment-care/mental-health-gap-action-programme/evidence-centre/psychosis-and-bipolar-disorders/antidepressant-medi-in-individuals-with-a-depressive-episode-in-bipolar-disorder

[53.3] NHS SPS. Lithium monitoring. https://www.sps.nhs.uk/monitorings/lithium-monitoring/

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.