ДЕПРЕССИЯ · 60 БОБЛИК КИТОББОБ 18

Ва F33.3 ҳозирги эпизод оғир

МКБ-10F33.2
01

Оғирлик ва психозни алоҳида баҳолаш

F33.2 қайталанувчи депрессив бузилишнинг ҳозирги психотик симптомларсиз оғир эпизодини, F33.3 эса психотик симптомлар билан кечаётган оғир эпизодини билдиради. Иккала ҳолатда ҳам аввалги эпизодлар тарихи асосланган бўлиши керак. Агар бу ҳаётдаги биринчи депрессив эпизод бўлса ва аввалги эпизодлар тасдиқланмаса, F32 рубрикаси муҳокама қилинади. Ташхисни белгилашда «оғир» деган сўз билан «психотик» деган сўз бир-бирининг ўрнини босмайди. [1, 2]

Оғир депрессияда беморнинг кундалик вазифаларни бажариш қобилияти кескин чекланиши, ўзини парвариш қилиш, овқатланиш ёки қарор қабул қилиш қийинлашиши мумкин. Аммо унинг ташқи кўриниши ҳар доим бир хил эмас: кимдир жуда секин ва камгап, бошқаси эса безовта, тинмай юрадиган ва азобини кўп гапирадиган бўлади. Ташқи сокинлик хавфсизлик далили эмас.

02

F33.2ни клиник асослаш

Психозсиз оғир эпизодда асосий депрессив белгилар кенг ва кучли ифодаланади. ЖССТ тадқиқот мезонлари асосий уч симптомнинг барчасини ва жами камида саккиз симптомни белгилайди. Клиник қўлланмада эса оғирликни баҳолашда симптомларнинг интенсивлиги ва амалий таъсири муҳим ўрин тутади. Симптомни қайд қилиш учун унинг ҳақиқатан мавжудлиги, давомийлиги ва бошқа сабаб билан яхшироқ тушунтирилмаслиги аниқланади. [1, 2]

Кучли айбдорлик, қадрсизлик ва умидсизлик психозсиз ҳам бўлиши мумкин. Бемор «фарзандларимга етарлича эътибор бермадим» деб қаттиқ изтироб чекса, бу фикрнинг далили, мустаҳкамлиги ва муқобил изоҳни қабул қилиш қобилияти текширилади. Ҳар қандай салбий фикрни «бред» деб аташ нотўғри. Бу хатолик бемор билан ҳамкорликка ва даволаш танловига таъсир қилади.

03

F33.3да психотик белгилар

Психотик депрессияда васвасали ишончлар ёки галлюцинациялар депрессив эпизод билан бирга намоён бўлади. Айбдорлик, тананинг йўқолиши ёки ишламай қолиши, молиявий ҳалокат каби мавзулар учраши мумкин. Мазмуннинг ўзи эмас, унинг ҳақиқатга муносабати, ишонч даражаси ва тузатишга муносабат ҳам баҳоланади. Котар феномени каби нигилистик кечинмаларни сенсацион ифодалашдан кўра аниқ клиник баён қилиш керак.

Кайфиятга мос ёки мос келмайдиган психотик мазмунни ёзиш клиник тавсифни бойитади. Бироқ кайфиятга мос келмаган мазмуннинг ўзи шизофренияни тасдиқламайди. Психоз депрессив эпизоддан ташқари вақтда ҳам бўлганми, формал тафаккур бузилиши, негатив симптомлар, моддалар ёки неврологик ҳолат билан боғлиқлик борми, деган саволлар берилади. Бутун касаллик кечиши ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

04

Шошилинч клиник вазифалар

Аввало ҳаётий эҳтиёжлар ва яқин хавф баҳоланади. Бемор етарлича сув ичяптими, овқатланяптими, ҳаракатланяптими, дориларни хавфсиз қабул қила оладими? Ўзига зарар етказиш фикри, ният ва режа, психоз таъсиридаги хулқ, ажитация ва қўллаб-қувватлаш имкони аниқланади. Хавфни фақат бир шкала ёки «йўқ» деган бир жавоб билан якунлаш мумкин эмас.

Онгнинг чалкашиши, диққатнинг кескин тебраниши, иситма ёки яқиндаги соматик ўзгаришлар бўлса, делирий ва бошқа тиббий сабаблар шошилинч текширилади. Мутизм, ступор, негативизм ёки ғайриоддий ҳаракат ҳолатлари кататония эҳтимолини кўрсатиши мумкин. «Депрессия оғир экан» деган хулоса бу алоҳида синдромларни текширишни алмаштирмайди.

Шифохона ёрдами зарурати симптомлар оғирлиги, хавф, овқат-сув қабул қилиш, оила имкони ва амбулатор кузатув ишончлилиги билан белгиланади. Беморнинг ҳуқуқлари, қарор қабул қилиш қобилияти ва амалдаги қонун талаблари ҳисобга олинади. Ёрдамни ташкил этишда энг кам чекловчи, аммо етарли хавфсиз шароит танланади.

05

Даволаш тамойиллари

Оғир психозсиз депрессияда фармакотерапия, тузилган психологик ёрдам ва функционал қўллаб-қувватлаш биргаликда режалаштирилади. Илгариги самарали даво ва унинг тоқатлилиги муҳим, аммо олдинги рецепт автоматик нусхаланмайди. Ҳозирги соматик ҳолат, янги дорилар, ёшга боғлиқ хавфлар ва бемор танлови қайта кўриб чиқилади.

Психотик депрессияда мутахассис назоратида антидепрессант ва антипсихотик комбинациясини кўриб чиқиш NICE тавсияларида бор. Психоз йўқолганидан кейин ҳам даволашни қандай давом эттириш индивидуал режалаштирилади. Электроконвульсив терапия тез жавоб зарур бўлган ҳаёт учун хавфли ҳолатларда ёки бошқа даволашлар етарли самара бермаганда муҳокама қилиниши мумкин. Унинг фойдаси, хавфи, хотирага таъсири ва розилик жараёни алоҳида кўриб чиқилади. [3]

Оғир эпизодда бемордан мураккаб когнитив вазифаларни дарҳол бажаришни кутиш тўғри эмас. Аввал хавфсизлик, уйқу, овқатланиш ва муносабат барқарорлаштирилади. Психотерапевтик мулоқот қисқа, аниқ ва ҳурматли бўлади. Психоз мазмуни билан баҳслашиш ёки уни тасдиқлаш ўрнига кечинманинг азобини тан олиб, хавфсизлик ва даволашга эътибор қаратилади.

06

Ҳужжатлаштиришда муҳим чизиқ

«Бемор ўзини айбдор ҳис қилади» билан «далилга қарамай ўзгармайдиган айбдорлик васвасаси» бир хил ёзув эмас. Ҳужжатда беморнинг сўзлари, шифокор кузатуви ва клиник талқин ажратилади. Психозни баҳолаш учун ҳали етарли суҳбат бўлмаган бўлса, «психоз йўқ» деб қатъий ёзиш ўрнига баҳолаш чеклови қайд этилади. Хавф ва қарорларнинг асоси ҳам аниқ ёзилади.

07

Психотик симптомни аниқлашда мулоқот усули

Психозни текшириш фақат «овоз эшитасизми?» деган савол билан чекланмайди. Бемор бундай саволдан уялиши, қўрқиши ёки ўз тажрибасини овоз деб атамаслиги мумкин. Аввал унинг азоби ва ишончлари очиқ сўралади: «Сизни энг кўп нима қўрқитяпти?», «Айбдорлигингизни қандай биласиз?», «Бошқалар бу фикрга қўшилмаганда нима деб ўйлайсиз?» Кейин аниқ психопатологик белгиларга ўтилади.

Васваса билан руминация ўртасидаги фарқ мазмундангина келиб чиқмайди. Иккаласида ҳам айбдорлик ёки касаллик мавзуси бўлиши мумкин. Муҳими ишончнинг қатъийлиги, қарши далилга муносабат, танқидий баҳолаш ва бутун клиник манзарадир. Беморнинг диний ёки маданий қарашини контекстсиз психоз деб белгилаш мумкин эмас. Шу билан бирга, маданий ибора ортидаги хавфли васвасани ҳам эътиборсиз қолдирмаслик керак.

08

Кўринмайдиган оғирлик

Айрим беморлар қабулга озода келади, мулойим гапиради ва қисқа суҳбатда ўзини тутиб туради. Бу оғир депрессияни рад этмайди. Қабулдан ташқари ҳаётни сўраш зарур: уйда овқат тайёрлай оладими, суюқлик ичяптими, ётоқдан туришга қанча вақт кетади, фарзанд ёки бошқа қарамоғидаги инсонга ғамхўрлик қила оляптими? Ташқи кўриниш билан функционал ҳолат ўртасида катта фарқ бўлиши мумкин.

Психомотор секинлашишда суҳбатга вақт берилади. Жавоб кечиккани учун саволларни тез-тез алмаштириш беморга қийинчиликни оширади. Безовталикда эса бемор бир жойда ўтира олмаслиги, азобини кескин ифодалаши мумкин. Бу ҳолатни фақат «интизомсизлик» деб қабул қилиш мумкин эмас. Психомотор белгилар, хавотир, акатизия ва аралаш аффектив симптомлар ўзаро фарқланади.

09

Хавфсизлик режаси: нима етарли эмас?

Бемордан «ўзингизга зарар қилмайман деб ваъда беринг» деб сўраш тўлиқ хавфсизлик режаси ўрнини босмайди. Режа ҳозирги хавфни, беморнинг қарор қабул қилиш ва ёрдамга мурожаат қилиш имконини, яқинлар қўллаб-қувватлашини ҳамда шошилинч хизматга киришни ҳисобга олиши керак. Беморнинг розилиги ва маҳаллий ҳуқуқий талабларга мувофиқ, хавфли воситаларга киришни чеклаш ҳам муҳокама қилиниши мумкин.

Ҳамма масъулиятни оилага юклаш мумкин эмас. «Кўз-қулоқ бўлиб туринг» деган умумий кўрсатма ўрнига қайси белгиларда қандай ҳаракат қилиш аниқ айтилади. Агар уйдаги кузатув реал таъминланмаса ёки хавф юқори бўлса, ёрдам муҳити қайта кўриб чиқилади. Оиланинг чарчоғи ва имконияти ҳам баҳоланади; улар профессионал хизматнинг ўрнини босмайди.

10

Психоз камайганда ҳам кузатув давом этади

Психотик симптомлар йўқолиши депрессив синдром тўлиқ ремиссияга кирганини англатмайди. Бемор овозларни эшитмай қўйса ҳам, умидсизлик ва суицид фикрлари сақланиши мумкин. Аксинча, кайфият яхшилангандек кўринса-ю, айбдорлик васвасаси сақланса, хавф тўлиқ камайган деб бўлмайди. Ҳар бир симптом гуруҳи ва функция алоҳида кузатилади.

Дорига боғлиқ уйқучанлик, ҳаракат ножўя таъсирлари ёки метаболик ўзгаришлар ҳам текширилади. Беморнинг секинлашиши депрессияданми, дори таъсириданми ёки иккаласиданми? Бу савол клиник қарор учун муҳим. Ножўя таъсирни сўрамаслик беморнинг дорини мустақил тўхтатишига олиб келиши мумкин. Даволашнинг мақсади симптомларни босиш билан чекланмайди; беморнинг яшаш ва иштирок этиш қобилияти тикланиши керак.

11

Аввалги психозли эпизод тарихи

Агар олдинги депрессив эпизод психоз билан кечган бўлса, бу жорий эпизодни автоматик F33.3 қилмайди. Ҳозир психоз бор-йўқлиги текширилади. Лекин олдинги тарих кузатувда қайси белгиларга эрта эътибор бериш кераклигини кўрсатиши мумкин. Масалан, аввалги эпизодда дастлаб ипохондрик хавотир пайдо бўлиб, кейин васвасага айланган бўлса, ҳозир шу мавзудаги ўзгариш диққат билан баҳоланади.

Касалхонадан чиқаришда ҳужжат фақат код ва дорилардан иборат бўлмаслиги лозим. Қайси симптомлар бартараф бўлди, қайсилари қолди, кейинги кўрик қачон, қайси хавф белгиларида шошилинч мурожаат кераклиги ёзилади. Амбулатор мутахассисга ўтишда масъулият ва алоқа тартиби аниқ бўлиши беморнинг даволашда узилишини камайтиришга хизмат қилади.

12

Психозли депрессияда даволаш мақсадини келишиш

Бемор васвасали айбдорлик сабаб даволанишга «лойиқ эмасман» деб ўйлаши мумкин. Бундай ҳолатда оддий мотивацион суҳбатнинг ўзи етарли бўлмаслиги мумкин; психоз, хавф ва қарор қабул қилиш қобилияти баҳоланади. Мутахассис беморнинг азобини тан олади ва ёрдамни жазо эмас, ҳимоя ва даволаш сифатида тушунтиради. Яқинлар ҳам васвасали фикрни қўллаб-қувватламасдан, беморга ҳурмат билан муносабат қилишга йўналтирилади.

Даволаш мақсадлари дастлаб жуда асосий бўлиши мумкин: хавфсизлик, суюқлик ва овқат, уйқу, мулоқотга киришиш. Кейин психотик ва депрессив симптомларни камайтириш, функцияни тиклаш ва профилактика қўшилади. Бу босқичлар баъзан бир вақтда амалга ошади. Оғир ҳолатдаги бемордан дарҳол мураккаб психологик таҳлил ёки катта ҳаётий қарор талаб қилинмайди.

13

Соматик касаллик билан қўшилганда

Кекса ёки соматик касаллиги бор беморда оғир депрессия клиник манзарани мураккаблаштиради. Вазн йўқотиш, ҳаракатсизлик, оғриқ ва когнитив қийинлик бир нечта сабабдан келиб чиқиши мумкин. Депрессия ташхиси соматик текширувни тўхтатмайди, соматик касаллик эса руҳий азобни инкор қилмайди. Даволашда дорилар ўзаро таъсири ва орган функциялари ҳисобга олинади.

Беморнинг янги чалкашиши ёки диққати ўзгарувчан бўлса, уни одатий депрессив секинлашиш деб қабул қилиш мумкин эмас. Делирий, инфекция, метаболик бузилиш ва дори таъсири каби сабаблар текширилади. Клиник жиҳатдан бу фарқ муҳим: бир хил «гапирмай қолди» таърифи турли шошилинчлик ва даволашни талаб қилиши мумкин.

14

ЭКТ ҳақида стигмасиз суҳбат

Электроконвульсив терапия муҳокама қилинганда бемор ва оилада қўрқув бўлиши табиий. Мутахассис усулнинг мақсади, замонавий ўтказилиш шароити, эҳтимолий фойда ва ножўя таъсирларни тушунтиради. Когнитив, жумладан хотирага оид таъсирлар, анестезия билан боғлиқ хавф ва муқобил вариантлар муҳокама қилинади. «Ҳеч қандай хавфи йўқ» ёки «ҳаммани бутунлай даволайди» деган ваъдалар берилмайди.

ЭКТ ҳақидаги қарор индивидуал баҳога, клиник оғирликка, тез жавоб заруратига, аввалги самарага ва тегишли ҳуқуқий талабларга таянади. Бу боб усулни мустақил танлашга ундамайди; у оғир депрессияда баъзан одатий амбулатор суҳбатдан кенгроқ мутахассис ёрдами зарур бўлишини тушунтиради.

15

Шартли кейслар

Биринчи ҳолатда аввал икки депрессив эпизод ўтказган 51 ёшли бемор кўп вақтини ётоқда ўтказади, завқ олмайди, иштаҳаси кескин пасайган ва қарор қабул қила олмайди. У ўзини оилага ортиқча юк деб ҳисоблайди, аммо бу фикрни муҳокама қила олади; психотик тажрибалар аниқланмаган. F33.2 эҳтимоли синдром, тарих ва хавф баҳоси билан асосланади. Психоз йўқлиги интенсив ёрдам керак эмаслигини англатмайди.

Иккинчи ҳолатда бемор молиявий ҳужжатлар тескарисини кўрсатса ҳам «мен бутун оилани банкрот қилдим, барчага жазо келади» деган қатъий ишонч билан овқатдан бош тортади. Бу ишонч депрессив эпизод пайтида пайдо бўлган, аввалги эпизодлар орасида психоз кузатилмаган. Психотик депрессия эҳтимоли баҳоланади, шу билан бирга моддалар, делирий ва бошқа психотик бузилишлар текширилади. Ёрдам овқатланиш ва хавфсизликни таъминлашдан бошланади.

16

Клиник таҳлил учун қисқа вазият

Ўқув мисолида бемор «мен оиламга оғир юкман» дейди. Биринчи ҳолатда у бу фикр ортиқча бўлиши мумкинлигини тан олади, далилларни муҳокама қилади. Иккинчи ҳолатда у ўзини оила аъзолари ўлимига сабаб бўлган деб қатъий ишонади, ҳолбуки улар тирик ва хавфсиз. Мазмуннинг айбдорликка оидлиги иккаласини бир хил қилмайди. Биринчи ҳолатда депрессив когниция, иккинчисида психоз эҳтимоли чуқур баҳоланади. Ҳар иккисида ҳам суицид хавфи алоҳида сўралади; танқидий муносабат сақлангани хавфни нолга туширмайди.

17

Манбалар

[1] ЖССТ. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. F32.2–F32.3 ва F33.2–F33.3. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/bluebook.pdf

[2] ЖССТ. Diagnostic criteria for research. F32 ва F33. https://www.who.int/docs/default-source/classification/other-classifications/grnbook.pdf

[3] NICE NG222. Psychotic depression; electroconvulsive therapy for depression. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/recommendations

Ўқув ва ахборот мақсадида. Ташхис ва даволаш беморни кўрган шифокор баҳосига асосланади.